Door: Luitenant-kolonel bd. Arie Rens en kolonel (bd) Hans van Dalen | versie 2 [12-03-2026]

Het  Regiment Huzaren van de Bataafse Republiek

De Bataafse Republiek

  

Meerdere ontwerpen voor het nieuwe leger van de Bataafse Republiek voldeden niet aan de Fransen wensen zodat het tot 8 juli 1795 duurde voordat een nieuwe organisatie van kracht werd. Het nieuwe Bataafse leger zou gaan bestaan uit zeven halve brigades infanterie, vier bataljons jagers, vier regiment cavalerie, vier bataljons infanterie, twee compagnieën rijdende artillerie, een compagnie pontonniers, een compagnie mineurs en een compagnie sappeurs. De halve brigade van elk drie bataljons van elk negen compagnieën waren een kopie van de destijdse Franse demi-brigades. De totale sterkte van het Bataafse leger kwam uit op 22.000 man, minder dan de helft van de voormalige legeromvang van 1793.¹ De Bataafse cavalerie zou gaan bestaan uit vier regimenten: twee regimenten zware cavalerie, een regiment dragonders en een regiment huzaren. Elk regiment bestond dan uit een staf en vier eskadrons á twee compagnieën. De staf bestond uit één kolonel, twee luitenant-kolonels, 1 kwartiermeester, 1 chirurgijn-majoor, 1 twee chirurgijn, 2 élèves, 1 eerste adjudant, 1 tweede adjudant, 1 eerste pikeur, 1 tweede pikeur, 1 zadelmaker en 1 vaansmid. In totaal 14 man en 11 paarden. 

Elke compagnie bestond uit 1 ritmeester, 1 eerste luitenant, 1 tweede luitenant, 1 opperwachtmeester, 2 wachtmeesters, 1 korporaal-fourier, 5 korporaals, 1 trompetter en 64 manschappen. In totaal 77 man en 80 paarden. Het regiment bestond dus uit 630 man en 651 paarden. In 1805 kwam er een kleine wijziging met per compagnie 6 manschappen minder, maar wel een tweede trompetter erbij. 

De restanten van beide huzarenregimenten werden samengevoegd en op 8 juli 1795 ontstond daaruit het Regiment Huzaren van de Bataafse Republiek. De Huzaren van Van Heeckeren leverden het 1e en het 2e eskadron, de Huzaren van Timmerman (opgericht in 1794) het 3e eskadron, maar de meesten van dit korps werden ongeschikt geacht en ontslagen. Beide korpsen werden daartoe op 12 juli 1795 onder bevel gesteld van generaal-majoor Boecop, commandant van de 2^e Brigade. Het Regiment Huzaren van Heeckeren lag in Utrecht met 388 man en 170 paarden.² Het Korps van Timmerman lag in Maarssen en telde 185 man 171 paarden. De nieuwe regimentscommandant werd François Quaïta met als plaatsvervanger luitenant-kolonel van J. van der Mühl. De tweede hoofdofficier was luitenant-kolonel Jean Antoine Collaert, de latere divisiecommandant bij Waterloo. De staf van het Regiment Huzaren kwam samen met één eskadron in Utrecht. De andere drie eskadrons lagen afwisselend in Vianen, Leerdam, Rotterdam, Haarlem, Amsterdam en Heusden. Generaal Boecop schreef over de hem toebedeelde huzaren³:

“..bestond het voor 2/3 gedeelte uit schoon en uitgelezen volk, uit het regiment van Van Heeckeren komende; de geest die onder de Hussaren heerst, is in het generaal allerbest, voornamelijk onder die voorheen van Heeckeren. Er heeft wel eenige desertie plaats, maar van weinig belang; allen zijn uit het gewezen regiment van Timmerman en slechte sujetten, die iets mede kunnen nemen; daar zijn niet gekleed zijn.”

De generaal voegde hier nog aan toe dat de huzaren van Timmerman zich in dusdanig slechte toestand bevonden, dat de meesten met geld en een paspoort weggestuurd zouden moeten worden. In maart 1796 werden twee eskadrons huzaren naar Noord Holland gestuurd om hier hun collega’s van het 1^e regiment (zware) cavalerie af te lossen. Eén kwam in Haarlem terecht werd in mei 1796 ingezet in Amsterdam om de rust te herstellen. Op 21 april waren al drie compagnieën huzaren vanuit Utrecht naar Heusden vertrokken om in Utrecht plaats te maken voor Franse troepen onder leiding van generaal Beurnonville die het Franse zogenaamde ‘Armée du Nord’ aanvoerde. Vanuit Heusden werden op 13 mei een compagnie naar Breda en één naar Den Bosch gestuurd en kwamen hier onder bevel van de Franse vestingcommandanten. 

Volgens het besluit van 8 juli 1795 zou het Regiment Huzaren (RH) het uniform van het Regiment Huzaren van Van Heeckeren aannemen, maar op 18 augustus 1795 werd besloten dat de dolman en de pels in plaats van zwart met witte tressen, donderblauw met gele tressen zou worden. De dolman had verder een rode kraag en de pels was met wit bont afgezet. Pas in de nadagen van de Bataafse Republiek werd besloten de huzarenmuts te vervangen door een vilten sjako. Bij de cavalerie droegen alleen de huzaren een sabeltas. De andere cavalerie-eenheden van de Bataafse Republiek werden het Regiment Dragonders en het 1e en 2e Regiment Zware Cavalerie, die in 1803 gereorganiseerd werden tot 1e en 2e Regiment Lichte Dragonders. 

In juli 1796 vertrok RH met drie eskadrons naar Groningen en werd daar bij de 2^e Divisie gevoegd, gecommandeerd door de Belgische luitenant-generaal Baptiste Dumonceau⁴.  Van Groningen werden 2 officieren en 83 man naar Delfzijl en de Nieuwe Schans gestuurd. Het regiment telde toen 19 officieren, 444 onderofficieren en manschappen met 365 paarden. RH nam met drie eskadrons deel aan de veldtocht in Duitsland tegen Oostenrijk, die op 7 september 1796 begon. Het maakte hierbij deel uit van de 2^eBrigade van de Bataafse Divisie. De Bataafse troepen namen bij deze veldtocht niet aan gevechten deel en kwamen ook niet verder dan Düsseldorf. In december kwam het regiment terug in Nijmegen. Terwijl dus drie eskadrons mee naar Duitsland waren getrokken waren er twee in Groningen gebleven. Deze twee eskadron telden samen 230 man. 

In maart 1797 maakte het Regiment Huzaren met twee eskadrons opnieuw deel uit van de Bataafse Divisie, nu gecommandeerd door luitenant-generaal Daendels, die tezamen met een Franse strijdmacht in Ierland zou landen. Daendels was een groot voorstander van actieve steun aan bondgenoot Frankrijk, om zo de onafhankelijke status van de Republiek te bewijzen en tegelijkertijd aan te tonen dat het land een waardevolle bondgenoot kon zijn. In 1796 wilde hij al met een Bataafse divisie naar de Beneden-Rijn, in Duitsland, marcheren om daar de Fransen bij te staan in hun strijd tegen Oostenrijk, maar hij kreeg hiervoor geen toestemming uit Den Haag. Een jaar later zette hij zich actief in voor de invasie van Ierland, uitgevoerd door een Bataafse expeditionaire legermacht met ondersteuning van de Bataafse vloot. Eenmaal geland op de Ierse kust zouden de Bataafse troepen, met steun van de Ierse opstandelingen, het eiland bevrijden van het Engelse juk. Ondanks de enorme risico’s die aan deze operatie waren verbonden, steunde het Comité te Lande, de uitvoerende macht van de Bataafse Republiek in Den Haag, dit plan wel. Het zag de onderneming vooral als een kans de slagkracht van de Bataafse krijgsmacht te tonen. Bij een succesvol verloop van de expeditie, zo was de redenering, zou het land in aanzien van Frankrijk stijgen, waardoor vermindering van de knellende Franse militaire aanwezigheid in de Republiek wellicht een stap dichterbij zou komen.⁵

Het opperbevel van de expeditie had, tegen de zin van de Bataafse legerleiding, de Franse generaal Hoche. Het Hollandse contingent bestond uit 7 bataljons infanterie, twee bataljons jagers en twee eskadrons van elke van de vier cavalerie regimenten. Het detachement van RH bestond uit 17 officieren, 20 onderofficieren, 28 korporaals, 4 trompetters en 330 huzaren. In totaal 402 man. De troepen scheepten zich op 4 en 5 juli in Den Helder in, maar omdat de wind hardnekkig in de verkeerde hoek bleef, kon de vloot (onder bevel van vice admiraal de Winter) niet uitvaren en begin september werd de operatie afgelast. De Bataafse vloot koos een maand later nog wel het ruime sop in een poging de eer van de natie te rededen, maar ook dit doel werd verre van gehaald. Op 11 oktober 1797 ging de Bataafse vloot roemloos ten onder in de Slag bij Kamperduin.⁶

Op 9 september waren de eskadrons weer ontscheept en marcheerden van Den Helder terug naar Groningen⁷. Daar bleef RH tot 1799, zonder dat er iets bijzonders gebeurde. Francois de Quaita was nog steeds de regimentscommandant, Jean Antoine Collaert de luitenant-kolonel, Jean Baptiste van Merlen, Seijerlen, J.G. Collaert, Betza , Rom en Lambrechts ritmeesters en Christiaan Lechleitner , Weitzel, Von Staedel en Arend Johan Hoynck van Papendrecht allen eerste luitenant bij het Regiment Huzaren. Al deze namen spelen later nog een hoofdrol tijdens de Napoleontische oorlogen.

Engels-Russische landing in Noord Holland

In 1799 werd het Regiment Huzaren als onderdeel van de 2^e Divisie van (de Belgische) luitenant-generaal Jean-Baptiste Dumonceau ingezet tegen de Engels-Russische invasie in Noord-Holland. De Engelsen landden op 27 augustus halverwege Huisduinen en Callantsoog bij Kleine Keeten, zuid van Den Helder. De inscheping had plaatsgevonden tussen 9 en 12 augustus in de havens van Margate, Deal, Ramsgate en Dover. In totaal 12.000 man in een vloot van 200 transportschepen. De transportvloot stond onder bevel van viceadmiraal Mitchell en de landingstroepen onder bevel van sir Ralph Abercrombie. Op 13 augustus verliet de transportvloot de verzamelplaats Deal en maakte op de Noordzee op de 15^e contact met de Noordzeevloot onder leiding van admiraal Duncan. Een storm vertraagde de operatie en hoewel al op 18 augustus het besluit genomen werd om te landen, bleef de hardnekkige wind roet in het eten gooien. Op de 22 augustus wakkerde die zelf nog aan en bleef tot de 25 augustus krachtig waaien. Op 22 augustus was een sommatie aan de Bataafse vloot gestuurd om zich over te geven. Deze werd van de hand gewezen, maar de stemming op de Bataafse vloot (die na de verloren slag bij Kamperduin weer tot 11 grote en middelgrote linieschepen was gegroeid) was wel onrustig. Nadat de krachtige wind was gaan liggen, landde de Engelse vloot op 27 augustus bij dag aanbreken.

De landing kwam niet als verrassing. In de Bataafse Republiek waren zo goed en zo kwaad als het ging voorzorgsmaatregelen genomen. Het Bataafse leger was in twee divisies gesplitst. Daendels lag met zijn divisie verspreid langs de kust van Holland, de divisie van Dumonceau bewaakte de noordelijke provincies en een deel van de brigade van generaal-majoor Van Boecop fungeerde als reservekorps om zo snel mogelijk daar heen te marcheren waar de aanval plaats vond.

De Engelsen landden aanvankelijk alleen, zonder de steun van de Russen af te wachten. Ze deden dit zo dicht mogelijk bij Den Helder om de Britse vloot in staat te stellen een aanslag op de Bataafse vloot te doen. Zij namen dan ook al spoedig het door de Bataafse troepen ontruimde Den Helder in bezit en beschikten daarmee over een goede haven om meer troepen (het werden er uiteindelijk 40.000), meer materieel en paarden aan land te brengen.

Aanvankelijk werd alleen de 1^e Bataafse Divisie van luitenant-generaal Herman Willem Daendels ingezet. Die had in Noord Holland ongeveer 5450 man ter beschikking., namelijk in Den Helder drie bataljons infanterie, in de Wieringerwaard drie bataljons infanterie, bij Schagen vier compagnieën infanterie, terwijl bij Petten, Burgerbrug, Koedijk, Egmond en Warmenhuizen en Camp elk een compagnie lag. Tussen Schoorl en Groet lag weer een bataljon. De overige troepen van de Bataafse Divisie lagen aanvankelijk ten zuiden van de lijn Amsterdam-Haarlem. De Frans-Bataafse troepen moesten terug op de lijn Alkmaar Hoorn. Versterkingen werden aangevoerd en op 30 augustus kreeg ook Dumonceau (gelegerd in Friesland en Groningen) opdracht om zich met het gros van zijn divisie naar het strijdtoneel te begeven. Op 7 september kwamen de eenheden van deze divisie in Amsterdam aan en betrokken op 8 september stellingen in Noord Holland.

RH betrok op 8 september kantonnementen in en bij Heilo en Alkmaar en voegde zich op 10 september met een eskadron bij de voorhoede (3^e eskadron) met 114 man) te Schoorldam⁸ en met de overige drie eskadrons (met samen 372 man) bij de 1^e brigade van de hoofdmacht⁹ in de stelling Koedijk. Met de aangevoerde versterkingen beschikte Daendels over meer dan 8.000 man. Er waren aanvankelijk geen Franse troepen beschikbaar voor de verdediging, maar die waren wel in aantocht en arriveerden op 2 september. 

Nadat versterkingen uit andere delen van de Republiek waren gearriveerd, gingen de Franse en Bataafse troepen op 10 september in de tegenaanval. De aanval vond plaats met drie colonnes. De rechtercolonne onder bevel van Daendels verzamelde zich in Sint Pancras. Ze moest de Engelse linkervleugel aanvallen en Eenigenburg veroveren. De Bataafse centrumcolonne moet via Schoorldam proberen om Krabbendam te bezetten. De Franse linkervleugel (o.l.v. generaal Vandamme) moet vanuit Schoorl via Groet en Kamp via de Slaperdijk naar Petten optrekken. De drie colonnes bleken te veel voor het smalle front en verkeersopstoppingen waren het gevolg. Daendels wist echter wel Sint Maarten te bezetten, maar de aanval op Eenigenburg werd afgeslagen. Dumonceau wist Krabbendam te veroveren, maar werd door een Engelse tegenaanval teruggeworpen. De Franse aanval op de linkerflank strandde door hevig vuur vanuit Engelse kanonneerboten die dicht onder de kust opereerden. Vrijwel geheel West Friesland werd dus aanvankelijk heroverd, maar de invasiemacht werd niet terug de zee ingedreven. Het veroverde gebied zou later bovendien weer (tijdelijk) worden prijsgegeven.  

De aanval van de huzaren van RH, tezamen met de infanterie en ondersteund door artillerie, zou die dag via Warmenhuizen en Tuitjehorn naar Eenigenburg en Krabbendam gaan. Voornamelijk wegens verwarde bevelen van de Franse bevelhebber generaal G.M.A. Brune mislukte de aanval, maar luitenant-kolonel Collaert wist de orde te bewaren. Sypestein schreef¹⁰:

“Ten gevolge van verkeerde bevelen van Brune kon de aanval niet op de benhoorlijken tijd en niet op het bedoelde punt gedaan worden, en mislukte. Het regiment Hussaren, dat eene stelling links van den weg naar Eenigenburg had ingenomen, moest daar gedurende den aanval aan het vijandelijk kanonvuur blootgesteld, werkeloos blijven staan, en verloor eenige paarden. Het was toen, dat de dappere luitenant-kolonel der Hussaren M.A. Collaert, zich vrijwillig op den dijk op het gevaarlijkste punt van den aanval begaf, en de hoofdkolonne, die door het vijandelijk vuur in verwarring en aan het wijken was gebragt, door zijn voorbeeld tot den aanval aanmoedigde, en die onder zijne leiding deed bewerkstelligen. Terugtrekkende, werd het regiment Hussaren gelast, den terugtogt te dekken, hetgeen onmogelijk te doen was, daar die terugtogt moest geschieden over eenen smallen dijk, waarop de kavallerie volstrekt niets kon verrigten. Door het beleid van Collaert werd hij echter door het 1^e bataljon jagers volkomen gedekt, en hield eene Engelsche kolonne, die de linkerflank van de onze bedreigde, tegen.” 

Generaal Daendels werd die dag door twee huzaren uit de handen van de vijand gered. Een huzaar en vijf paarden sneuvelden, twee huzaren en drie paarden werden gewond. RH betrok hierna weer de kantonnementen in en bij Heiloo en Alkmaar. De mislukte aanval op de Zijpestelling kwam in Den Haag hard aan. In een door Brune’s stafchef Dardenne opgesteld rapport werd niet gesproken van een mislukking maar van het handhaven van de stellingen. De opperbevelhebber prees verder het gedrag van de bepaalde Bataafse eenheden, namelijk jagers te voet, Regiment Huzaren en artillerie maar was minder tevreden over andere (infanterie)korpsen.

Op 12 september landden op hun beurt de Russen en op 15 september was de invasiemacht gegroeid tot een sterkte van 33.000 man. Hierdoor gesterkt ging het Engels-Russische leger op haar beurt op 19 september in de aanval. De Gallo-Bataafse linie liep van Kamp via Groet, Warmenhuizen en Oudkarspel naar Oude Niedorp. De Engelse-Russische aanval werd in vier colonnes uitgevoerd. De eerste colonne bestond uit Russen en stond onder commando van generaal Hermann. Ze moest vanuit Petten via Kamp en Groet proberen Bergen te nemen. De tweede colonne, o.l.v. generaal Dundas moest Warmenhuizen bezetten en vervolgens naar rechts wenden om de Russische colonne te dekken. De derde colonne, o.l.v. generaal Pulteney moest Daendels in diens sterke stelling langs de Langedijk aanvallen terwijl de vierde colonne, o.l.v. generaal Abercrombie zelf, een omtrekkende beweging moest maken tussen Daendels en de Zuiderzee. 

De opmars van de Russische colonne verliep rampzalig. De achterhoede van de colonne vuurde op de voorhoede, waarna vervolgens later op de dag nog een paar keer de Russen op elkaar vuurden. Het dorp Groet werd met veel verliezen veroverd. Ook Schoorl werd bereikt. Bergen werd eveneens veroverd, weliswaar met veel verliezen vanwege zware Franse tegenstand die ondermeer met een artilleriebatterij een slachting aan richtte onder de Russen. Zware Franse tegenaanvallen heroverde Bergen echter terug en generaal Hermann werd zelfs gevangengenomen. Generaal Dumonceau raakte bij deze tegenaanval zelf gewond en zijn Franse eenheid raakte in een geïsoleerde positie en trok zich later terug. De Russen vielen echter daarna terug op de Zijpestelling van waaruit de aanval was begonnen. De aanval van de Russische colonne was dus mislukt, hetgeen de aanval van de andere drie colonnes geen goed deed. De tweede (Dundas) colonne bestond uit Engelsen en Russen en nam in de vroege ochtend Warmenhuizen in bezit. Om 09.00 uur werd Schoorldam bereikt. Dundas probeerde de vluchtende Russen te helpen door weer op Schoorl af te gaan, maar dit hielp niet. Hij moest ook terugtrekken.  

De divisie Dumonceau had zich dus op 19 september onderscheiden bij hevige gevechten nabij Bergen. Vlak voor de Engels-Russische aanval betrok RH op 19 september om 0800 uur ’s morgens snel opstellingen bij Koedijk, Bergen en Schoorl. Het eskadron bij Bergen (weer onder overkoepelend bevel van luitenant-kolonel Collaert) nam daar deel aan de beslissende slag, waarbij een groot aantal Russische troepen werd ingesloten en gevangen genomen. De drie overige eskadrons van RH (onder bevel van kolonel Quaita) plaatsen zich dus in een stelling tussen Schoorl en Bergen en hielden hier met de linkervleugel aansluiting aan een Fransche kolonne. ’s Avonds om 18.00 uur trok kolonel Quaita met een eskadron huzaren en het 16^e Regiment Jagers naar voren om een aanval te plegen op vijandelijke infanterie. Die had echter Schoorl al veroverd, waarna de aanval niet werd doorgezet. Wel werd er een verkenning om Schoorl heen uitgevoerd naar het dorp Kamp. De verkenning werd tot Petten doorgezet, maar door een tirailleur gevecht tussen de voorhoede en vijandelijke ruiterij raakte één huzaar gewond en één vermist. Ook werden twee paarden gedood en één vermist. Het bij Schoorl geplaatste eskadron keerde om 19.00 terug bij het regiment. 

De derde colonne (Pulteney) moest Langedijk aanvallen. Dit was een sterke stelling en nadat de Engelse drie vergeefse stormlopen op Oudkarspel hadden uitgevoerd, deinsden ze terug. Daendels werd hierdoor overmoedig en stelde zijn reserve, die nog in Sint Pancras lag, ter beschikking van Bonhomme die het bevel van de gewonde Dumonceau had overgenomen. Zelf deed hij een aanval op de tijdelijke Britse stelling achter de paralleldijk ten noorden van Oudkarspel. Deze aanval verliep niet goed en de Bataven werden teruggeslagen, waarna door het ontstane gat de Engelsen opdrongen en een snelle opmars deden naar Oudkarspel, Noord- en Zuid Scharwoude. Pas even ten noorden van Broek wist Daendels de oprukkende Engelsen met zijn laatste reserves tegen te houden. De situatie zag er dreigend uit, zeker omdat Pulteney na het binnentrekken van Heerhugowaard zich dreigde aan te sluiten bij de troepen van Dundas. Hiertoe moest echter een ringvaart worden overgestoken. Dit kostte tijd die Daendels benutte met een tegenaanval. Pulteney die de nederlaag van de Russische colonne had vernomen, trok zich terug en tegen de avond was de Langedijkstelling weer in handen van de troepen van Daendels.

De vierde colonne (Abercrombie) opereerde tussen de troepen van Daendels en de Zuiderzee. Op zich vreemd, want de Engelse vloot was heer en meester op de Zuiderzee en amfibische operaties had meer kans op succes gehad. Hoorn en Enkhuizen hadden gemakkelijk vanuit zee veroverd kunnen worden, want die hadden nauwelijks militaire bezetting. Medemblik werd wel vanuit zee veroverd. De colonne van Abercrombie trok op 18 september naar Hoorn. Hier werd de militaire bezetting gevangen genomen en afgevoerd naar Britse schepen in Den Helder. Maar toen Albercrombie hoorde van de mislukte aanval van de Russische colonne trok hij weer terug naar de Zijpestelling. Bataafse troepen bezetten vervolgens weer Hoorn

Tot begin oktober golfde de strijd heen en weer tussen Alkmaar en Schagen, maar toen gaf de Franse generaal Brune, die de Frans-Bataafse strijdmacht commandeerde, bevel terug te gaan op de lijn Uitgeest-Wijk aan Zee. Van Haarlem liep een brede inundatiegordel oost van Beverwijk en Akersloot en noord van Purmerend naar de Zuiderzee. Hierdoor werd het gevechtsterrein beperkt tot een smalle kuststrook aan de Noordzee.

Nadat op 26 september opnieuw Russische versterkingen waren gearriveerd, probeerden de geallieerden het op 2 oktober opnieuw. Weer werden vier colonnes geformeerd, maar dit keer geconcentreerder. Abercrombie moest ditmaal over het strand van de Noordzee van Petten naar Egmond-aan-Zee oprukken met 9.000 man. Daarna moest hij links uit de flank naar Egmond-aan-den-Hoef marcheren om van daaruit de voor de tweede en derde colonne terug te drijven Frans-Bataafse troepen de pas af te snijden. De tweede colonne bestond uit 8.300 Russen onder generaal-majoor Essen. Die moest via Groet en Schoorl een aanval doen op Bergen. De derde colonne was 6.000 man sterk en stond onder bevel van Dundas. In drieën verdeeld moest ze vooral de tweede colonne steunen en Schoorldam bezetten. Pulteney commandeerde de vierde colonne en moest met 7.000 man vooral Daendels in bedwang houden die nog steeds in de onneembaar geachte Langedijkstelling lag.

Het Frans-Bataafse leger telde 20.000 man. Op rechts lag de Bataafse divisie van Daendels in de Langedijkstelling. Vervolgens de door generaal Bonhomme gecommandeerde Bataafse divisie van Dumonceau (nog steeds gewond) met als centrum Koedijk. Daarnaast lagen twee Franse divisies. Die van Vandamme met centrum Bergen en die van generaal Gouvion in de duinen ten noordwesten van Bergen. 

Om half zeven in de ochtend begon de aanval. Aanvankelijk verliep de opmars voorspoedig, maar bezuiden de lijn Kamp-Hargen-Groet werden de duinen plotseling ontzettend breed en verdwaalde één van de voorhoede van de colonne van Abercrombie. De opmars van de Russische colonne (o.l.v. generaal-majoor Essen) verliep te traag, uit angst voor flankaanvallen. Koedijk werd bereikt en Bergen werd nu bedreigd door de aanvallers. De grootte van de duinen ten westen van Bergen gaf echter veel problemen. De Engelsen probeerden het gevaar hier te beteugelen door te proberen het hele duinengebied te bezetten. Versterkingen werden hiertoe aangevoerd. 

De Franse opperbevelhebber Brune zag dit gebeuren en concentreerde zijn troepen hier op een smal front tussen Bergen en de zee. Dit front volgde het schelpenpad. Hier lag de divisie van Vandamme, die opdracht kreeg om indien mogelijk ook een aanval uit te voeren op de Russische divisie van Essen. Zijn divisie werd hiertoe versterkt met twee bataljons infanterie, een regiment dragonders en rijdende artillerie. Bonhomme moest daarnaast ook drie bataljons infanterie en zijn Regiment Huzaren afstaan aan Vandamme. De huzaren waren aanvankelijk vooral nodig om langs de duinpaden munitie te brengen naar de verspreid schietende infanterie. De aanval op de divisie Essen mislukte echter. Bovendien veroverde de colonne van Dundas een deel van het schelpenpad en maakten contact met de colonne van Abercrombie. Later die dag viel het hele schelpenpad in handen van de Engelsen. Het Frans-Bataafse leger hield weliswaar Bergen nog bezet, maar de duinen waren verloren gegaan en in Engelse handen. Abercrombie stootte door naar Egmond-aan-Zee. Op 2 oktober zette het Regiment Huzaren, op het strand bij Egmond aan Zee, bij het vallen van de duisternis de aanval in op Engelse ruiterij, die twee keer zo sterk was en vuursteun kreeg van artillerie in de duinen. De huzaren kregen zelf vuursteun van de batterij Rijdende Artillerie van kapitein H.F. Cordès. Syptestein schrijft  hierover¹¹:

“…toen zij, ’s middags ten 5 uur, van den opper-bevelhebber Brune bevel kregen, zich naar het strand bij Egmond aan Zee te begeven. Daar aangekomen marcheerde het regiment, op last van den Franschen divisie-generaal Van Damme, op het strond, onder een hevig geweer- en kanonvuur, voorwaarts. Op hetzelfde oogenblik dat de Fransche kavallerie door het hevig kanonvur genoodzaakt werd terug te trekken, deed het regiment Bataafsche Hussaren den aanval tegen de vijandelijke ruiterij, die, behalve hare dubbele sterkte, gesteund werd door talrijke korpsen infanterie, die van de hoogte op de Hussaren vuurden. Deze aanval, welke in de duisternis geschiedde, kon niet met eenen goeden uitslag worden bekroon“

Luitenant J. Lechleitner, een huzaar en vier paarden sneuvelden. Elf huzaren en tien paarden werden vermist. Luitenant Jean-Baptiste van Merlen werd gesneuveld gemeld, doch laat in de avond werd hij door de opkomende vloed weer tot bewustzijn gebracht en hij slaagde erin zich weer bij het regiment te voegen. In 1815 zou hij bij Waterloo de 2e Brigade Ligte Cavalerie commanderen. 

Brune gaf Daendels opdracht om op de rechterflank de sterke Langedijkstelling lost te laten en terug te vallen naar de stelling bij Purmerend-Monnickendam om Amsterdam te beschermen. Op de linkerflank werden de troepen op 3 oktober ook iets teruggenomen tot de linie Beverwijk. De divisie Gouvion van Wijk-aan-Zee tot Heemskerkerduin. De divisie Boudet van Heemskerkerduin tot Uitgeest. Beide divisie”s vielen onder het opperbevel van Vandamme. Op 3 oktober viel RH daarom, nadat eerst nog een verkenning was uitgevoerd onder leiding van ritmeester M.J.G. Collaert, om 13.00 uur terug op Wijk aan Zee, maar begon de volgende dag weer met verkenningen richting Castricum, waarbij een brigadier, vijf huzaren en zes paarden door de vijand gevangen werden genomen. Op 4 oktober om 16.00 uur werd naar Castricum gemarcheerd. 

De mogelijkheden voor een aanval op Amsterdam waren nu beperkt door uitgestrekt inundaties. Aan beide zijden was er daarom een duidelijke concentratie op een front dat zich uitstrekte tussen het Alkmaarder of Lange Meer en de Noordzee, hemelsbreed ten hoogste tien kilometer breed. Engelse eenheden kregen op 6 oktober opdracht de vijandelijke voorposten bij Bakkum aan te vallen, terwijl Russische eenheden die moesten doen bij Limmen en Akersloot. Abercrombie moest opnieuw langs het strand naar het zuiden marcheren. De Russische acties bij Limmen Akersloot hadden succes en de Russen vielen daarna Castricum aan, terwijl de Engelsen over het strand oprukten. De Franse cavalerie op het strand en in de duinen werd door de Engelse cavalerie verjaagd en de 51^ste Demi-Brigade sloeg op de vlucht. Castricum wisselde gedurende de dag meerdere malen van eigenaar. De veldslag werd deels op het strand en in de duinen uitgevochten, maar ook in de weilanden en polders. Aan het eind van de dag besloot de Russische bevelhebber om de Franse troepen te flankeren, maar zijn opmars liep vast in een aantal sloten rondom een weiland. Bij het gehucht Nooddorp werd door de Fransen een haastige stelling ingericht, terwijl onder leiding van Brune zelf, vijf bataljon Fransen en Bataven uit Beverwijk aanrukten. Kolonel de Quaita had van generaal Brune intussen opdracht gekregen om in de strijd in te grijpen als hij dat zelf nodig vond. Tweehonderd Engelse dragonders braken van het dorp uit even ten oosten door en dreigden de Frans-Bataafse infanterie in de rug aan te vallen. Kolonel Quaita ondernam met een eskadron huzaren een tegenaanval en de vijand werd op de vlucht gejaagd. Vanwege de vermoeidheid van de paarden moest de achtervolging worden gestaakt. Eerste luitenant Sypestein¹²:

“twee honderd Engelsche dragonders, die de Fransche infanterie in den rug dreigden aan te vallen, werden door Quaita met 130 Hussaren aangetast. Uit elkander geslagen, werd de vijand naar alle zijden op de vlugt gejaagd, en het was alleen aan de groote vermoeidheid van de paarden te wijten, dat hij niet genoegd vervolgd kon worden.” 

Omdat ook de vijf bataljons infanterie inmiddels waren gearriveerd, werden de Russische troepen genoodzaakt zich terug te trekken, waarop ook de Britse soldaten besloten te vluchten. De cavalerie werd nu in linies opgesteld met het regiment Bataafsche Huzaren in 1^e linie, het Franse regiment Dragonder No.10 in tweede linie en de Fransche Jager te Paard No.4 in derde linie. Alles op de linkerzijde en links achter het centrum van de Nederlands-Franse troepen.

Om vijf uur was Castricum met de bajonet veroverd door de Fransen en Bataven. Juist op dat moment kwam Abercrombie naar Castricum, maar op dat moment begon het hard te regenen. De Russen, gesterkt door de komst van Abercrombie, drongen ook weer aan en de Fransen en Bataven begonnen te wijken, maar twee Franse generaals (Boudet en Fuzier) wisten hen bij het hoge duin ten zuiden van Castricum op te vangen en weer naar voren te dirigeren. Op dat moment herhaalde de Engelse cavalerie een manoeuvre die eerder was mislukt, de omtrekking van de linkervleugel van het vijandelijke leger en een aanval op de infanterie in de vlakte ten noorden van Heemskerk. Kolonel de Quaita gaf luitenant-kolonel Collaert opdracht de tegenaanval in te zetten en moedigde Franse infanterie en cavalerie aan om zich hierbij aan te sluiten. Hij inspireerde de Franse infanterie om te stoppen met vuren en met de bajonet aan te vallen. Kolonel Quatia riep de infanterie toe¹³:

“La cavalerie charge! Ne tirez plus! En avant, enfants de la patrie, battez la charge aux bajonnettes! Pas de charge!” 

De aanval van de huzaren werd gevolgd door het 10^e Regiment Dragonders en het 4^e Regiment Jagers te Paard en was een compleet succes. De Engelse cavalerie leed zware verliezen en werd op de vlucht gejaagd. De Engelse infanterie werd teruggedreven naar Bakkum en de Russen zelfs tot Limmen. De slag was gewonnen, maar invallende duisternis belette het uitbuiten van het succes. Vier paarden waren gesneuveld. Ritmeester M.J.G. Collaert, wachtmeester Thonhauser, zes huzaren en twee paarden werden gewond. 4 huzaren en 5 paarden werden vermist. Een dreigende nederlaag was door het Regiment Huzaren omgezet in een beslissende overwinning. De invasietroepen werden vanaf nu steeds verder in noordelijke richting teruggedrongen. 

 

Opmerkelijk was een kleine, doch zeer succesvolle actie van de al eerder genoemde kapitein Cordès van de artillerie. Met een gemengde eenheid van vrijwilliger (50 infanteristen, 40 man van het 1^e Regiment Zware Cavalerie (stameenheid Regiment Huzaren van Sytzama) en 16 artilleristen) wist hij na een verbeten strijd een Engels bataljon bij Akersloot op de vlucht te jagen en tien krijgsgevangenen te maken, ten koste van slechts vier gewonde paarden. 

Op 8 oktober werd vanuit Castricum en omgeving verplaatst naar Bergen en Schoorl. Vanuit Schoorl werd de vijand achtervolgd tot aan Petten door luitenant-kolonel Collaert met drie compagnieën huzaren. Zij kwamen terug met 200 krijgsgevangenen. Nadat de geallieerden verslagen waren in de slag bij Castricum volgde een chaotische terugval. Veel van de Britse en Russische soldaten werden getroffen door malaria en de plaatselijke bevolking had zich tegen de geallieerden gekeerd. Daarnaast maakte het slechte weer het onmogelijk om de troepen weer in te schepen. Op 10 oktober tekenden de strijdende partijen de Conventie van Alkmaar waarbij de geallieerden troepen terug mochten trekken met behoud van hun buit, en zonder herstelbetaling te hoeven doen. Als dank kreeg de Franse generaal Brune een aantal paarden cadeau van de hertog van York. 

Het door Brune gesloten verdrag was zeer ongunstig voor de Bataafse Republiek. Dit ondanks het feit dat de strijd gestreden was op Bataafs grondgebied en het gros van de slachtoffers Bataven waren. De Bataven waren zelfs niet uitgenodigd aan de onderhandelingstafel. De vijandelijke troepen kregen dus vrije aftocht en de Britten hoefden de buitgemaakte Bataafse vloot ook niet terug te geven. Over herstelbetalingen voor de geleden schade of het teruggeven van de veroverde koloniën werd met geen woord gerept. Ondanks de lovende Franse reacties op het militaire optreden van de troepen onder Daendels en Dumonceau, werden de Bataven kennelijk niet voor vol aangezien en werd er over hen beslist en niet met hen.¹⁴

Het Regiment Huzaren trok zich op 10 oktober terug naar Heijloo, waar het zich met de divisie van luitenant-generaal Dumonceau verenigde. Op 17 oktober werd naar Broek, Zuid- en Noord-Scharwoude getrokken, maar één eskadron werd in Zuid-Winskerk geplaatst. Dit eskadron werd onderdeel van de voorhoede van de divisie. Deze voorhoede stond onder bevel van de beproefde luitenant-kolonel Collaert.

Op 19 november scheepten de laatste Engelse en Russische troepen zich weer in. Het Regiment Huzaren ging hierna terug naar Groningen (3^e en 4^e eskadron) en Leeuwarden (1^e en 2^e eskadron). Generaal Dumonceau schreef in zijn brief van 1 november 1799 aan de Bataafse Agent van Oorlog (minister) dat het Regiment Huzaren op 6 oktober de slag bij Castricum een beslissende wending had gegeven waardoor deze in Frans-Bataafs voordeel kon worden beslist. Hij schreef¹⁵:

“Het regiment Hussaren heef zich zeer gedistingueerd dan 2 en 6 October; maar voonnamelijk in de bataille van Castrikum. Men zou misschien het geringste aan de waarheid te kort doen, wanneer men beweerde, dat dit regiment alleen dien dag, ten onze voordeele beslist heeft. De generaal der divisie van Damme, zo hiervan de getuigenis kunnen geven – er heerscht bij dit regiment een eivismus, een ijver en liefde tot de dienst, die alles overtreft en die voorkomen beantwoordt aan de intelligentie van zijn waardige chefs.” 

Veldtocht in Duitsland tegen Oostenrijk

In 1799 kwam in Frankijk de succesvolle en populaire generaal Napoleon Bonaparte aan de macht. Als eerste consul bepaalde hij voortaan de verhoudingen tussen Frankrijk en de Bataafse Republiek. Niet lang na het vertrek van de Engelsen en Russen uit Noord Holland kwam vanuit Parijs een verzoek om militaire bijstand. Op basis van het Verdrag van Den Haag eiste Bonaparte een militaire bijdrage van de Bataafse Republiek in de strijd tegen Oostenrijk. In de zomer van 1800 vertrok een Frans-Bataafs leger onder leiding van divisiegeneraal P.F.C. Augereau vanuit een kamp bij Eindhoven naar de regio rond Mainz, waar het de linkervleugel moest beschermen van het Rijnleger van generaal J.V.M. Mourau. Naast twee Franse divisies telde l’armée gallo-batave een Bataafse divisie van ongeveer 5000 man aangevoerd door Dumonceau. De Bataafse divisie nam vervolgens van juli 1800 tot maart 1801 deel aan de Franse winterveldtocht langs de Main tegen Oostenrijk.¹⁶

Het Regiment Huzaren maakte met het 1^e en 2^e eskadron deel uit (o.l.v. luitenant-kolonel Collaert) van de 2e Brigade (waarover kolonel Quaita tijdelijk het bevel voerde) die op haar beurt was ingedeeld bij de 4^e divisie onder bevel van generaal-majoor Bonhomme. Luitenant-generaal Augereau was de legercommandant. Opnieuw beveiligde het Armée du Nord de linkerflank van de Franse Grande Armée, onder leiding van generaal Moureau. De bij de twee eskadrons ingedeelde officieren waren luitenant-kolonel M.A. Collaert, 2e luitenant-adjudant J.P. Weitzel, chirurgijn-majoor J.G. Misselbach, aide-chirurgijn P. Henop, ritmeesters M.J.G. Collaert, J.A. Wantenaar, E.A. van Hinüber, J.B. van Merlen en J.F Seyerlen. De 1^e luitenants waren J.E.N. van Attenhoven, C. Lechleitner, A.J. Hoijnck van Papendrecht, C.F. Staëdel, J.P. Molenaar, P.C. Vermeulen en U.H. Huber. De ingedeelde 2^e luitenants waren J.Q. Kummich, J.A. Horch, B. van Gaart, J.C. Muller, W. Dahmen, J.P. Schreiber en J.C.F. Pfaff.¹⁷

De twee eskadrons van het regiment gingen op 18 juli naar Duitsland en kwam op 22 juli in Keulen aan. Op 26 juli werd vervolgens Lahn bereikt en op 7 augustus waren ze in Homburg en werd plaatsgenomen in de ‘Nidda’ linie. Het hoofdkwartier kwam in Friedberg terecht. Op 5 september werd de wapenstilstand tussen Oostenrijk en Frankrijk opgezegd en werden de eenheden meer geconcentreerd. De twee eskadrons huzaren kwamen nu in Nieder-Wilstadt terecht. Het hoofdkwartier kwam na verhuizingen uiteindelijk medio november in Amorbach terecht. De eenheden werden langs de rivier de Tauber gepositioneerd.

Het regiment nam deel aan gevechten in de omgeving van Würzburg. Op 24 november om 16.00 uur deden 1800 man Oostenrijkse troepen een onverwachte aanval vanuit Asschaffenburg. Deze aanval liep vast op het 4^e bataljon Bataafse Jagers en werd daarna door herhaalde charges van de eskadrons van het Regiment Huzaren teruggeslagen. Hierna ontruimde de vijand Asschaffenburg, achtervolgd door de huzaren. Luitenant-kolonel Collaert werd hierbij zwaar gewond. Op 16 juni 1801 kreeg hij voor deze krijgsverrichtingen een eresabel van het ‘uitvoerend bewind’ van de Bataafse Republiek. Sypestein schrijft¹⁸:

“de jagers, wederstonden den aanval met de grootste onverschrokkenheid, en den luitenant-kolonel Collaert gelukte het, na eenen driemaal herhaalden aanrid met de Hussaren, den vijand in den stad terug te drijven, die daarop Asschaffenburg ontruimden en door de dappere Hussaren werden achtervolgd. De luitenant-kolonel Collaert werd door een geweerschot in den arm, en door een ander in den onderbuik zwaar gewond. Van den ritmeester Seijerlen en den opperwachtmeester Reno werden de paarden doodgeschoten.” 

Kolonel Quaita commandeerde nog steeds de brigade. Op 2 december verdreef hij met 600 Bataafse en Franse troepen, waaronder Bataafse huzaren en dragonders, 1200 man Oostenrijkse troepen bij Oberschwach. Hierbij sneuvelden vijf huzaren en vijf paarden. Acht paarden waren gewond, o.a. die van 1^e luitenant C.F. Staëdel en van de 2^e luitenant J.P Schreiber. Eerste luitenant Sypestein schrijft hierover¹⁹:

“Met 600 man Franschen en Bataven joeg de kolonel Quaita, op den 2 December, 1200 Oostenrijkers, van Oberschwach naar de andere zijde van Burgweiningen op de vlugt; veel volk verliezende en 14 wagens met gekwetsten achter latende. Het gevecht was ’s morgens ten 8 uur begonnen en duurde tot den nacht. De Fransche commandant der voorhoede, de Bataafscge Hussaren niet genoeg ondersteunende, kreeg de kolonel Quaita bevel, op het klooster Eberbach terug te trekken, dat met zeer veel beleid werd uitgevoerd, in het gezigt van den vijand, zonder één man te verliezen.” 

De volgende dag werden de huzaren ingezet om met succes de vijandelijke linkervleugel te omtrekken en 

“werkten dus krachtig mede, den vijand den terugtogt te noodzaken.” 

aldus Sypesteijn.

Op 25 december werd te Steier een wapenstilstand besloten door Moreau en de Oostenrijkse bevelhebber. Na een reeks verdere overwinningen van het Franse leger in Italië onder Napoleon Bonaparte, werd eerst vrede met Oostenrijk gesloten (9 februari 1801 vrede van Luneville) en daarna bijna een jaar later, in maart 1802 de Vrede van Amiens met Spanje en Engeland. Op 27 maart 1801 begon al eerder de terugtocht uit Wertheim. Via Frankfurt (1 april), Coblenz (7 april), Keulen (11 april) en Nijmegen (19 april) werden eind april 1801 voor korte tijd de nieuwe garnizoenen in Zutphen en Deventer betrokken. De verliezen van de twee eskadrons van RH waren beperkte gebleven tijdens deze campagne. 3 man en 24 paarden waren gesneuveld, 9 man en 14 paarden gewond en 14 man krijgsgevangenen gemaakt door de vijand. 21 paarden waren vermist geraakt. Tussentijds was vanuit het depot wel versterking ontvangen, namelijk 113 man en 121 paarden. De sterkte van de twee eskadrons was dus redelijk stabiel gebleven. 

Het regiment en de rest van de Bataafse Divisie mochten veel loftuitingen ontvangen. Sypestein schrijft over de vele brieven die vanuit meerdere hoeken werden geschreven over het regiment²⁰:

“allen geschreven aan den luitenant-generaal Dumonceau; waarin de schoonste getuigenissen worden gegeven van het gedrag der Bataafsche troepen, die door eene stipte krijgstucht te handhaven, het opbrengen van zware offers door de inwoners van de onderscheidene streken, waar zij zich ophielden, hebben mogelijk gemaakt en door het volgen der bevelen van hunnen achtingswaardigen aanvoerder, zijnen naam en die der Bataven, in de gewesten, in dankbare herinnering hebben doen blijven.”

De rest van het regiment werd intussen ook verplaatst en van Noord Nederland weer naar West Nederland verplaatst. De reden was dat Napoleon een groot deel van zijn troepen samentrok aan de Kanaal-havensteden om af te kunnen rekenen met zijn aartsrivaal Groot-Brittannië. Ook de Bataafse Republiek moest hieraan een bijdrage leveren met haar vloot en 9000 landtroepen. Deze divisie, weer onder bevel van generaal Dumonceau, maakte deel uit van het IIe Legerkorps onder bevel van generaal Marmont. Uiteindelijk zou het nog twee jaar duren voordat er genoeg schepen voorhanden waren om de oversteek te wagen. Al die tijd lagen de troepen in grote kampen of op de reeds gereed zijnde schepen te wachten.²¹

In de laatste maanden van 1802 lag het regiment weer in Haarlem en het 1^e en 2^e eskadron in Amsterdam. In de winter van 1802/03 werd het 3^e eskadron naar Den Bosch gestuurd. Dit eskadron werd vervolgens in juni 1803 weer teruggehaald naar Amsterdam. Toen werd ook het depot uit Haarlem naar Amsterdam overgeheveld. Later schijnt het depot toch weer in Groningen terecht zijn gekomen. De beide andere veldeskadrons van het Regiment Bataafsche Huzaren waren kort na de aankomst in Nijmegen weer verzameld met de staf van het regiment. Slechts een detachement van 1 luitenant, 2 wachtmeesters, 4 korporaals en 24 huzaren was naar Almaar gezonden voor kustbewaking. Hier lag de divisie van generaal Daendels intussen in opstelling. Dit verblijf in Noord Holland, duurde wel lang, namelijk van 25 april 1801 tot en met 27 augustus 1806.  Daarna pas keerde het detachement terug naar het regiment wat t oen in Deventer en Zutphen lag. 

Napoleon aan de macht

Frankrijk had na de veelhoofdige leiding tijdens het begin van de revolutie, een uitvoerend bewind van vijf man gekregen en daarna kregen drie consuls de macht. Nu bleef daarvan alleen Napoleon over als Consul voor het leven. De Erfprins van Oranje werd door bemiddeling van de Bataafse gezant in Parijs, Rutger Jan Schimmelpenninck, door Napoleon ontvangen. Hij kreeg in ruil voor zijn verloren bezittingen in de Bataafse Republiek, nieuwe in Duitsland: Fulda, Corvey en enige rijkssteden, wat hem een inkomen van bij benadering een half miljoen gulden per jaar opleverde.

Even leek de Bataafse Republiek omhoog te krabbelen uit het dal van de economische misère, maar de vrede duurde niet lang. Bij het uitbreken van de nieuwe oorlog lagen veel schepen in Engelse havens en werden daar geconfisqueerd. Aan de expeditie naar Hannover, die op 6 juni 1803 van start ging, nam het Regiment Huzaren pas deel na de reorganisatie van het expeditiekorps op 25 november 1803 met het 1e en het 4e eskadron. Dat was na de reorganisatie van het expeditiekorps. Hiervan zijn geen bijzondere wapenfeiten overgeleverd. Kolonel Quaita werd bevorderd tot generaal-majoor en luitenant-kolonel Collaert werd nu officieel regimentscommandant en kolonel.In 1804 kroonde Napoleon zichzelf tot Keizer van Frankrijk. Op zijn aanwijzing werd op 29 april 1805 Rutger Jan Schimmelpenninck staatshoofd voor vijf jaar met de titel van Raadpensionaris. Het beleid werd echter vanuit Frankrijk gedicteerd en verder had Schimmelpenninck ook weinig armslag door de desolate toestand van ‘s-lands financiën. De invoering van het Continentaal Stelsel, dat de eens zo bloeiende handel en scheepvaart, waarvan sedert 1795 toch al niet zoveel meer van over was, nog verder inperkte, was een zware slag voor het toch al zo verarmde land. Een van de middelen die Schimmelpenninck gebruikte om ‘s lands deplorabele financiële toestand te verbeteren, was een inkrimping van het leger. De halve brigades waren in 1803 al ontbonden en het leger werd georganiseerd in 21 losse bataljons. Dit was niet doelmatig en in 1805 werd opnieuw gereorganiseerd. De 21 bataljons werden omgevormd tot 8 regimenten van elke 2 veldbataljons en een garnizoensbataljon. De 4 jager bataljons vormden 2 regimenten lichte infanterie en 1 van de 4 regimenten cavalerie werd opgeheven. Wel kreeg de raadspensionaris een eigen garde van ongeveer 130 man, waarin alle wapens waren verenigd. De reorganisatie was funest voor de kwaliteit van het leger. Verandering op verandering volgde zonder dat de officieren en manschappen de tijd kregen om aan elkaar te wennen. Ook waren er problemen bij het officierskorps. Talentvolle officieren werden ontslagen, terwijl hun slecht functionerende collega’s soms promotie maakten. Geld en connecties waren en bleven vaak belangrijker dan kennis en ervaring. Nepotisme was nog lang niet uitgebannen in het Bataafse leger.²²

De cavalerie moest dus terug van 4 naar 3 regimenten. Op 11 juni 1805 werden als gevolg daarvan onder andere het 1e en 2e Regiment Lichte Dragonders samengevoegd tot 2e Regiment Dragonders. Het Regiment Dragonders werd toen 1^e Regiment Dragonders. Het Regiment Huzaren hoefde niet in te leveren, behalve dan kolonel Collaert. Kolonel John Macpherson werd de nieuwe regimentscommandant. Helaas werd wel de sterkte van de afzonderlijke compagnieën verminderd. Van 77 terug naar 60 ruiters. In 1805 werd dit getal weer vergroot naar 72 ruiters. De kosten van het regiment in deze tijd zijn ook bekend, namelijk Fl. 223636. In 1805 bestond het regiment uit 476 ‘hoofden’ en 496 paarden.²³

Op 7 augustus 1805 werd de Bataafse Divisie, waarbij twee eskadrons van het Regiment Huzaren, na verzameld te zijn geweest in het grote legerkamp bij Zeist, ingescheept te Den Helder voor een invasie van Engeland. De twee eskadrons stonden onder leiding van kolonel M.A Collaert, bijgestaan door luitenant-kolonel E.A. von Hinuber. J.L. Renno was 2^e luitenant-adjudant en 2^e luitenant J. Thonhauser was de tweede luitenant-adjudant. Pikeur was de 2^e luitenant G.F. Koltrop en luitenant-kwartiermaker was W. Royen. De chirurgijn was C.T Marius. De ritmeesters waren M.J.G. Collaert en J.B. van Merlen. Verder behoorden tot het detachement de 1^eluitenants C.F. Staëdel, J.W. Kummich, J.P. Weitzel, C. Lechleitner, A.J. Hoynck van Papendrecht en de 2^e luitenants L.A.J. Crooy, L.R. Quaita, R.F. de Ravallet en M.L. Pijman. 
 Terwijl de vloot wacht op gunstige wind, kwam op 23 augustus het bericht dat Oostenrijk was toegetreden tot de triple-alliantie van Engeland, Zweden en Rusland. De keizer veranderde zijn plannen radicaal en het invasieplan kwam te vervallen. Op 2 september werd ontscheept en op 4 september ging de divisie in opmars naar Mainz, waar ze op 25 september aankwam. De Bataafse Divisie, nog steeds gecommandeerd door luitenantgeneraal Dumonceau, nam vervolgens deel aan de Franse veldtocht in Duitsland, die gericht was tegen Oostenrijk. Ook aan deze veldtocht nam het Regiment Huzaren deel met twee eskadrons. De afgelegde weg is bekend, namelijk Langendijk (4 sept), Heemskerk en Beverwijk (5 sept), Ouderkerk (6 september), Woudenberg (7 sept), Arnhem (8-10 september), Kleef (11 sept), Kalkar (12 sept), Altekirchen (13 sept), Outrath (14 sept), Dormagen (15 sept), Keulen (16 sept), Herselts (18 sept), Remagen (19 sept), Kettich (20 sept), Boppert (21 sept), Bacharach (22 sept, Elsheim (23 sept), Gonsenheim (25 sept), Oberenieder en Liederbach (26 sept), Werskirchen (27 sept, Dondel (28 sept), Trenafurt (29 sept), Höfeld (30 sept) en vervolgens tot 12 oktober in Augsburg
De Bataafse Divisie nam wel deel aan het beleg van Ulm (ingedeeld bij het legerkorps van Marmont), doch niet aan de Slag bij Austerlitz op 2 december 1805. Wel werd na de overwinning Passau nog bezet en later ook Wenen binnen getrokken. Op 20 december 1805 werd Wenen verlaten en via Neustadt op 18 januari 1806 Ingolstadt bereikt. Op 29 januari werd de Bataafse divisie bij het 7^e legerkorps van maarschalk Augureau ingedeeld. Hoewel op de vooravond van kerstmis in Presburg de vrede getekend werd, keerde de Bataafse Divisie pas in april 1806 in de Republiek terug. Het regiment Huzaren arriveerde al eerder op 27 maart 1806 terug in Zutphen. De rest van het regiment kwam de volgende dag ook vanuit Groningen in Zutphen aan. Het regimentscommando lag intussen i handen van kolonel J. Macpherson. Vier kompagniën vertrokken op 2 april naar Deventer onder bevel van luitenant-kolonel W. Lambrechts. Het kleine kustbewakingsdetachement kwam pas in 1806 terug bij het regiment. In deze periode werd ook nog een compagnie met 1 ritmeester, 3 luitenants, 3 trompetters en 60 wachtmeesters en huzaren naar Den Haag gestuurd. Ook zij kregen kustbewakingsopdrachten. Deze taak duurde tot 16 juli 1806.  In augustus 1806 keerde ook het laatste detachement uit Noord Holland terug bij het regiment in Deventer.  

---

Krant NRC

Vlag in het NMM

1. Christiaan van der Spek, Sous Les Armes, Het Hollandse leger in de Franse tijd, NIMH, blz 37  ↩︎
2. Eerste luitenant Jhr, J.W. van Sypesteijn, Geschiedenis van het Regiment Hollandsche Hussaren. Den Haag, 1849, blz 19 ↩︎
3. Eerste luitenant Jhr, J.W. van Sypesteijn, Geschiedenis van het Regiment Hollandsche Hussaren. Den Haag, 1849, blz 21 ↩︎
4. Dumonceau kwam uit Brussel en was zoon van een Steenhouwer. Hij was net als Daendels betrokken geweest bij de revolutionaire beweging in de Zuidelijke Nederlanden en eveneens naar Frankrijk uitgeweken. Hij had een uitstekende verstandhouding met Daendels. Bron: Aalberts, De Huzaren van Castricum ↩︎
5. Christiaan van der Spek, Sous Les Armes, Het Hollandse leger in de Franse tijd, NIMH, blz 181 en 182 ↩︎
6. Christiaan van der Spek, Sous Les Armes, Het Hollandse leger in de Franse tijd, NIMH, blz 182 ↩︎
7. De Hollandse vloot had minder geluk en werd op 11 oktober in de Slag bij Kamperduin vernietigd. ↩︎
8. De commandant van de voorhoede was kolonel H.J. Gilquin ↩︎
9. De brigade commandant was generaal-majoor Bonhomme ↩︎
10. Eerste luitenant Jhr, J.W. van Sypesteijn, Geschiedenis van het Regiment Hollandsche Hussaren. Den Haag, 1849, blz 30 ↩︎
11. Eerste luitenant Jhr, J.W. van Sypesteijn, Geschiedenis van het Regiment Hollandsche Hussaren. Den Haag, 1849, blz 32 ↩︎
12. Eerste luitenant Jhr, J.W. van Sypesteijn, Geschiedenis van het Regiment Hollandsche Hussaren. Den Haag, 1849, blz 35 ↩︎
13. Eerste luitenant Jhr, J.W. van Sypesteijn, Geschiedenis van het Regiment Hollandsche Hussaren. Den Haag, 1849, blz 36 ↩︎
14. Christiaan van der Spek, Sous Les Armes, Het Hollandse leger in de Franse tijd, NIMH, blz 181 en 183 ↩︎
15. Eerste luitenant Jhr, J.W. van Sypesteijn, Geschiedenis van het Regiment Hollandsche Hussaren. Den Haag, 1849, blz 39 ↩︎
16. Christiaan van der Spek, Sous Les Armes, Het Hollandse leger in de Franse tijd, NIMH, blz 184 ↩︎
17. Eerste luitenant Jhr, J.W. van Sypesteijn, Geschiedenis van het Regiment Hollandsche Hussaren. Den Haag, 1849, blz 45 en 46 ↩︎
18. Eerste luitenant Jhr, J.W. van Sypesteijn, Geschiedenis van het Regiment Hollandsche Hussaren. Den Haag, 1849, blz 48 ↩︎
19. Eerste luitenant Jhr, J.W. van Sypesteijn, Geschiedenis van het Regiment Hollandsche Hussaren. Den Haag, 1849, blz 55  ↩︎
20. Eerste luitenant Jhr, J.W. van Sypesteijn, Geschiedenis van het Regiment Hollandsche Hussaren. Den Haag, 1849, blz 58 ↩︎
21. Christiaan van der Spek, Sous Les Armes, Het Hollandse leger in de Franse tijd, NIMH, blz 185 ↩︎
22. Christiaan van der Spek, Sous Les Armes, Het Hollandse leger in de Franse tijd, NIMH, blz 39 ↩︎
23. Eerste luitenant Jhr, J.W. van Sypesteijn, Geschiedenis van het Regiment Hollandsche Hussaren. Den Haag, 1849, blz 62 ↩︎

1810 – 1813 Het 11e Regiment Huzaren van het Keizerrijk Frankrijk

Door: Luitenant-kolonel bd. Arie Rens en kolonel (bd) Hans van Dalen | 2e versie [13-03-2026]

Het 11^e Regiment Huzaren had haar oude uniform (van het voormalige 2^e Regiment Huzaren) mogen behouden. Ze hadden al een blauw uniform en het scharlakenrood van hun uitmonstering stond ver genoeg van de reeds gangbare couleurs distinct (van de andere regimenten) af om te mogen blijven. Wel waren er bij het 11^e Regiment Huzaren maar liefst 196 man uit de voormalige Garde geplaatst, die allemaal nieuwe uniformen en wapens moesten krijgen. Bovendien gebruikte de Hollandse huzaren, evenals de soldaten, verouderde wapens met een afwijkend kaliber ten opzichte van de Fransen. Aanpassing had vanzelfsprekend financiële consequenties.⁴ De reden dat zoveel voormalige Gardisten naar het 11^e Regiment Huzaren kwamen had te maken met het feit dat keizer Napoleon zijn garde wenste te ontdoen van ‘buitenlanders’. Hij wilde alleen pure Nederlandse garde-eenheden in zijn keizerlijke garde. De Duitsers die in de cavalerieregimenten van de garde dienden gingen hiermee meestal vrijwillig over naar het 11^e Regiment Huzaren.⁵ In november 1810 ging de keizer nog een stapje verder en bepaalde dat met ingang van 1811 alle officieren van de artillerie, 14^e Regiment Kurassiers en 11^e Regiment Huzaren uitsluitend Hollanders mochten zijn. Een dergelijke nationalisatie zou de gevechtswaarde stimuleren en de betrouwbaarheid ervan vergroten.⁶ Dit streven zou de Keizer nooit helemaal bereiken. Hij zou zelfs later teleurgesteld raken in de betrouwbaarheid van deze (en infanterieregimenten) en daarom tijdens de latere veldtocht naar Rusland zou hij Franse officieren binnen deze regimenten plaatsen om hun betrouwbaarheid te vergroten.

Van april 1811 tot januari 1812 maakten vier compagnieën, onder bevel van ritmeester C.A. Geisweit van der Netten, deel uit van een mobiele colonne. Deze colonne moest onwillige lotelingen en deserteurs opsporen⁷, eerst in het oostelijk deel van België daarna in Normandië. Tijdens deze niet zo onplezierige opdracht zag hij nog wel kans om een boek over paardenkennis te voltooien en soms was er ook nog tijd voor plezier. Zo schreef hij uit oost België aan zijn vrouw ‘Coosje’ over een meisje wat hij daar had ontmoet: 

“Gij moet echter niet jaloers worden, schoon indien gij haar kende, zoude gij het misschien wezen, want zeldzaam heb ik een meisje aangetroffen dat mij door haar karakter en hoedanigheden meer beviel. Daarnaast heeft zij ook nog eene superbe taille. Gij weet echter dat ik anders weinig werk van den omgang van vrouwen maak.”  

Aan de veldtocht in 1812 naar Rusland namen 15.000 Hollandse troepen deel. Alle drie de cavalerieregimenten (11RH, 14RK en 2RCL), het 3^e Regiment Garde Grenardiers, het 33^e Regiment Lichte Infanterie, Het 123^e, 124^e, 125^e en 126^e Regiment Infanterie van Linie, de batterij Rijdende Artillerie Hoogerwaard en het 1^e Bataljon Pontonniers. De Hollandse troepen vormden nu geen eigen Hollandse divisie, maar werden verdeeld over de Franse korpsen, divisies en brigades. Begin januari 1812 waren intussen alle compagnieën weer terug bij 11RH in Arras en werd 11RH ingedeeld bij de Franse 9^e Brigade Lichte Cavalerie onder leiding van brigadegeneraal Mouriez, die verder bestond uit het Franse ‘6^e régiment chevau-légers.’ De 9^e brigade was ingedeeld bij het 3^elegerkorps van maarschalk M. Ney. Het regiment moest op voet van oorlog worden gebracht en het aantal paarden moest vermeerderd worden tot 1100. Van de benodigde paarden zouden er 380 te Hannover en Hamburg worden geleverd. Om deze op te halen en af te richten vertrok daarom al op 15 januari 1812 een voordetachement van 5 luitenants en 280 onderofficieren en huzaren, geleid door de ritmeesters Geisweit van der Netten en Louis Crooij. Bij gebrek aan paarden marcheerden de huzaren te voet met de uitrusting op karren, een zeer vernederende ervaring voor een huzarenregiment. De tocht ging via Brussel (10 jan), Maastricht (25 jan), Wesel (31 jan), Munster (3 febr) naar Osnabrück waar ze op 5 februari aankwamen. Ritmeester Crooij trok daarna met ruim honderd man door naar Hannover en ritmeester Geisweit van der Netten met de overigen naar Hamburg. Hier kwam hij op 13 februari aan. Nadat ritmeester Crooij zich met de opgehaalde paarden ook naar Hamburg was doorgetrokken, vertrok het gehele detachement op 28 februari uit Hamburg en kwam via Spandau op 22 april in Frankfurt a/d Oder aan.

Cornelis Antonie Geisweit van der Netten was ritmeester bij het 11^e Regiment Huzaren. Hij kwam in 1787 in dienst als cadet bij het oudste stamonderdeel van het Regiment Huzaren van Boreel, het korps huzaren van Rijngraaf van Salm. Hij twee eskadrons van 11RH van een totale vernietiging op 5 september 1812. Gepensioneerd als generaal-majoor titulair.

Het 11^e Regiment Huzaren (11RH) was op 1 februari vertrokken uit Arras en kwam op 1 februari in Ober-Olm aan. Het ging op 28 februari de Rijn over naar Leipzig. In de omgeving van Leipzig vormde het, tezamen met het Franse 4^e Regiment Jagers te Paard en het 2^e regiment Wurtembergsche chevaux légers, de 14^e Brigade Lichte Cavalerie. Deze brigade fungeerde als voorhoede van het 3^eCorps van Maarschalk Ney. Eind april werd het detachement van de ritmeesters Geisweit van der Netten en Crooij bij Neudamm verenigd met het 11RH en werden de nieuwe paarden verdeeld over de eskadrons. De officieren van het regiment waren destijds kolonel M.J.G. Collaert, luitenant-kolonel J.C. Renno, adjudant-majoor J.C. Huismans, onder-adjudanten majoors J.G.F. Pfaff en W. van Zandhuizen, officier betaalmeester B. Dikstaal (opgevolgd door T. van den Bergh), chirurgijn-majoor J.M von Zinkgraeff en aide chirurgijn W.H. Siliakus. De ritmeesters waren C.A. Geisweit van der Netten, L. Ramakers. U.H. Huber, A.J. Hoynck van Papendrecht, H. J. C.J. van Heeckeren van Enghuizen, L.A.J. Crooij, M.L. Pijman en L.R Quaita. De 1^e luitenants waren R.F. de Ravallet, W.G van Kretschman, L. L. van Wiedenkeller, H.N. van Nijvenheim, A. Sloet van Oldruitenburg, J. Kramers en G.K.J.W. Wolf. De 2^e luitenants waren M. Nolet, G.L. C. Bouwens van der Boyen, C.T. Lambrechts, J. van Sypesteijn, W.F. van Heeckeren tot de Wiersse, J.D van Eys, J. Rendorp, J.C. Nobert. Emer. H. Gideon, A.P van de Poel, van Heijningen en E. Edeline. Vlak voor de 1812 veldtocht werden nog enkele wachtmeesters tot officier benoemd. Dit waren J. Bruyninga, C. Basters, J.H. Luesemans, W.A. Verhellow, G.H. Liewerens, C.F Morbotter en C.J. Frost. 

Op 30 april werden de kantonnementen rond Leipzig verlaten en via Neudam, Wormsfeld, Friedberg, Driesen, Filehne, Schneidemuhl, Gaubitzer, Rogotno, Schelloleva en Orseba werd op 13 mei door 11RH Thorn aan de rivier de Weichsel (midden in de driehoek Danzig-Posen-Warschau) bereikt. Hier organiseerde maarschalk Ney een grote parade om de hem toebedeelde troepen te inspecteren. Daarna trokken de troepen over twee bruggen de stad binnen en brachten deze in staat van verdediging. 11RH trok door tot in de omgeving van Neumark aan de rivier Drewenza. Verder naar het oosten ontstond groot gebrek aan voer voor de paarden. Eerste luitenant Sypesteijn schrijft hierover⁸:

“Het gebrek aan voeder, dat men in den opmarsch naar Thorn reeds had ondervonden, was nu zoo groot, dat het stroo der daken, in plaats van hooi, rogge in plaats van haver, tot voedsel aan de paarden moest worden gegeven. Toen begon dus reeds die ellende, die gedurende den geheelen Russische veldtogt, zoo onbeschrijfelijk groot is geweest. Aan de paarden die slecht gevoed, en door de langdurige marschen zwaar gedrukt waren, werd de tijd niet gelaten behoorlijk uit te rusten. In de voorhoede geplaatst, moesten zij telkens door groote legerafdeelingen gevolgd, voorwaarts trekken, zoodat het niet te verwonderen was dat, vóór dat men de grenzen van Rusland overtrok, de toestand van de Fransche kavallerie, aan velen reeds bezorgheid verwerkte.”

Omdat 11RH op 22 mei weer terug ingedeeld werd bij de oorspronkelijke 9^e Brigade (verder op dit moment bestaande uit een regiment Wurtembergsche jager en het 6^e regiment Lansiers⁹), keerde het terug naar Thorn. Op 1 juni werd de hoofdofficier toegevoegd van 11RH, luitenant-kolonel Renno, overgeplaatst naar het Franse 5^e Regiment Huzaren. Twee nieuwe Franse luitenant-kolonels¹⁰ werden bij 11RH geplaatst, maar deze werden met de nodige argwaan bekeken. 

De aanval op Rusland begint

Al voortmarcherend bereikte 11RH op 20 juni het stadje Kalwary en trok door naar St. Töcken (Pools – Saintaka). Hier hield generaal Mouriez een inspectie over zijn troepen. Op 23 juni werd Debelen aan de grensrivier Niemen bereikt. Op 24 juni werd de aanval ingezet. Deelnemer aan de veldtocht eerste luitenant van Sypesteijn die zeer kritisch is op het gebruik van lichte cavalerie door Napoleon tijdens deze campagne schrijft over de eerste schermutselingen¹¹:

“een zwaar kanonvuur kondigde den 24 Juni reeds aan, dat de Russen het slaan der bruggen over de rivier trachteden te beletten, doch door de bewegingen van het Fransche leger misleid, omtrent het punt waar de overgang zou geschieden, waren de krachten van den vijand niet op het goede punt vereenigd, en daarom werden tussen Kowno en Ponémouny drie schoone pontonbruggen zonder veel moeite over de Niemen geslagen. Diezelfden dag trok een ook groot gedeelte van het 1^e legerkorps en ook de Keizer, de rivier over, de Russen daarna van alle zijden terugdrijvende.” 

Ook 11RH stak de rivier Niemen over via een pontonbrug, één dag later op 25 juni ’s morgens om 8 uur. Een ooggetuige¹²:

“Het was een prachtig gezigt, te zien hoe de troepen in groote tenue gekleed, onder afwisselen heerlijk krijgsmuzijk op dien schoonen dag, toen de zonnestralen, welke duizenden wapenen deden schitteren, van de bruggen over de bergen in de vlakten nederdaalden; maar het was ook toen, dat zeker de dapperste onder allen, niet ontveinsde, dat na zulk een heerlijk krijgstooneel hachelijke oogenblikken geboren en bloedige slagen toegebragt zouden worden.”

Het 3^e legerkorps van Maarschalk Ney zette de mars over de linkeroever van de Wilna voort. De beiden brigade lichte kavalerie (9^een 14^e) vervolgden de vijand in draf. Doel was om het Russische leger (30.000 man sterk) af te snijden van de Russische hoofdmacht en Wilna (nu Vilnius) te veroveren, het eerste belangrijke aanvaldoel van de Franse legers. 

11RH had het zwaar. Het tempo van opmars lag hoog. Van Sypesteijn schrijft¹³:

“Het onophoudelijk doortrekken van de engten en het doorwaden van kleine riviertjes, maakten de paarden, die daarenboven niets dan nat voeder kregen, zoo vermoeid, dat men zich gelukkig achtte, dat de vijand geenen stand gehouden had. Die verkeerde bewegingen, om met 4 man naast elkander, ja zelfs met pelotons, gedurende 6 á 8 uren, zonder ophouden in draf door te rijden, waardoor telkens bij het doorrijden der engten en het volgen van smalle wegen moest worden afgebroken, en de achtersten altijd in galop de voorsten moesten inhalen, gaven aan de twee brigadesn eenen eersten onoverkomelijken knak.”

Een voorbeeld van het ‘voortjagend’ tempo is de opdracht die het eskadron van ritmeester Geisweit van der Netten kreeg om een ‘jukbrug’ (voetbrug) bestemd voor het 3^e legerkorps te gebruiken om de Wilna te overschrijden. Toen maarschalk Ney daar aankwam en zag dat deze jukbrug nog niet af was, gaf hij het eskadron opdracht de rivier te paard te doorwaden en vervolgens de wegen naar Wilna te verkennen en tot Suderwa op te rukken. 

De Wilna wordt overgestoken.

Op 29 juni stak de rest van 11RH de rivier de Wilna over. Een poging om twee Russische eskadrons van hun eigen troepen af te snijden mislukte. Van Sypesteijn^[1]:

“Bij een dorp dat door het eskadoron werd doorgetrokken, trachtte men 2 eskadrons Russsiche Hussaren, bij den overtogt over een riviertje van den weg op Wilna af te snijden, hetgeen zou zijn gelukt, indien de kolonel Collaert, die met het overige gedeelte van het regiment de rivier overtrok, den vijand bij tijds van de andere zijde had kunnen aanvallen. Die aanval te laat beproefd wordende, mislukte te poging, die in een ander geval voor het regiment een schoon krijgsbedrijf had kunnen opleveren.”

Om Wilna te veroveren werd op 1 juli aan de 9^e Brigade Lichte Cavalerie opdracht gegeven om een snelmars uit te voeren. Dit werd uitgevoerd voorop 11RH. Van Sypestein schrijft¹⁴:

“van ’s morgens 2 tot ’s avonds 10 ure, en den volgenden dag van ’s morgens 6 tot des achternamiddags rukte de brigade voorwaarts en bereikte het dorpje Labonary, waaruit de Hussaren eene verkenning deden, welke de zekerheid gaf dat de vijand, die streek reeds verlaten had. Van het 3^e legerkorps reeds 7 uren verwijderd zijnde, ging men niet mee voorwaarts, maar nam eene stelling in, waar zich de 14^e brigade van den generaal Beurman en eene batterij Wurtembergsche rijdende artillerie, met de 9^e brigade vereenigde.”

Het regiment begon nu al paarden te verliezen door ondervoeding, ondermeer veroorzaakt door de ‘verschroeide aarde’ tactiek van de Russen: 

 “De russen hadden in hunnen terugtogt reeds alle fourage-magazijnen verbrand; daardoor was er aan voeder groot gebrek, hetwelk oorzaak was, dat het regiment vele paarden verloor.”

Op 20 juli werd de rivier Duna bereikt en op 23 juli overschreden.   Het oversteken van deze snelstromende rivier ging niet gemakkelijk¹⁵:

“het 6^e regiment lanciers, dat het 11^e regiment Hussaren voorafging, had even als het regiment Hussaren dat hen volgde, veel moeite den anderen oever te bereiken, en moesten alle handpaarden en een aantal slecht bereden manschappen, aan de overzijde achterlaten.”

De stad Polotsk, ongeveer 200 km van Minsk, werd door de Fransen veroverd, geplunderd en daarna in brand gestoken. De beide cavaleriebrigades bivakkeerden in de voorstad van Polotsk. Op 26 juli werd Woronowo bereikt, waar de 14^e brigade zich had onderscheiden door 100 Russische huzaren gevangen te nemen. Op 29 juli werd Witebsk ingenomen

(“alwaar de grond nog met lijken overdekt was, ten gevolge van den slag, welke daar den vorigen dag aan de Russen was geleverd.”)

en bereikte 11RH Luwiza. Daarna lag 11RH tot 7 augustus in opstelling voor Leontschevo. Deze plaats was door de vijand intussen verlaten. Het regiment had toen al meer dan 400 paarden verloren en de overgebleven paarden waren in zeer slechte conditie. Van Sypesteijn schrijft over de conditie van de paarden met pijn in zijn hart¹⁶:

“het 11^e regiment Hussaren had, toen zij tot de rivier de Niemen was genaderd, reeds 200 paarden verloren, en sedert dien tijd was het verlies meer dan verdubbeld; de overgeblevene paarden voor het grootste gedeelte gedrukt, waren in eenen slechten staat, de manschappen hadden, even als de paarden, gebrek aan alles; vele hadden moeten achterblijven; zoodat het geheel weinig geschikt was, om eene van allen voorraad ruim voorziene en goed zamengestelde legerafdeeling, het hoofd te bieden.”

Begin augustus werden de eenheden van de Grande Armée weer geconcentreerd. De stelling bij Smolensk moest worden doorbroken om de opmars naar Moskou voort te kunnen zetten. 11RH werd nu ingezet om verband te houden tussen twee Franse cavaleriedivisies die vooruit waren geschoven om de Russische graaf Platow, Hetman der kozakken te verslaan. Dit laatste gelukte. Twee eskadrons van 11RH (onder leiding van luitenant-kolonel Motté en ritmeester Geisweit van der Netten) voerder offensieve verkenningen uit tot meerdere uren voor de eigen stellingen. De eenheid van ritmeester Geisweit van der Netten onderscheidde zich bij de terugtocht onder druk van de Russen. Hij verdeelde zijn eenheid in kleine groepen en liet de huzaren op terreinhoogtes opzichtig stelling kiezen, waardoor de Russen de daadwerkelijke sterktes overschatten en voorzichtiger werden. Op 9 augustus volgde 11RH de tocht van het 3^e legerkorps naar Moghilnia en Eliséévo. Hier voegde ritmeester Hoynck van Papendrecht zich met 100 man, nieuwelingen en achterblijvers en enige nieuwe paarden bij het regiment. In de nacht van 13 op 14 augustus werd aangesloten bij der rest van de Franse troepen, bij het plaatsje Khomino aan de Dnjepr. 

Op 14 augustus werd direct de Dnjepr overgestoken. Van Sypesteijn schrijft hierover¹⁷:

“de overtogt over die rivier, welke stroom eene beduidende snelheid heeft, en welke oevers zeer steil zijn was thans niet zoo ongemakkelijk, daar zij in het heerschende jaargetijde niet breed en ook niet diep was. Door de verschillende legerkorpsen werd zij op onderscheidene plaatsen beproefd; zoo trok het voetvolk en de artillerie, den 14 Augustus te Khomino, de daar over de rivier geslagen brug, over; terwijl de kavallerie den stroom doorwaardde. De overtogt geschied zijnde, sloeg het 3^e legerkorps den weg naar Krasnoi in en rukte met snelheid voort om daardoor te trachten het Russische korps van den Prins Bagration , van het leger daar het bij behoorde, af te snijden.”

Na een lange zware mars, overhaast en zonder te wachten op artillerie, werd 11RH ingezet bij Krasnoje aan de Dnjepr, zuidwest van Smolensk om te proberen de vijand te omtrekken. Eerste luitenant van Sypesteijn beschrijft de actie¹⁸:

“Het hoofd van deze brigade (= de 9^e brigade van Mouriez) steeds in draf marcherende, was het overige der kolonne, daar het doortrekken van Krasnoi en andere engten slechts met vier man naast elkander had kunnen geschieden, verpligt geweest meer dan een half uur in den gestrekten galop te volgen; waardoor, vóór dat het gevecht zou beginnen, zoowel de manschappen als de paarden, zeer vermoeid waren. Een adjudant van den Koning van Napels, die den generaal Mouriez het ongenoegen van den bevelhebber over zijn lang dralen betuigde, beval op dat oogenblijk den aanval onverwijld te doen. Zonder nadere aanwijzing van hetgeen moest gebeuren, zonder de komst van de rijdende artillerie die zich nog achter de brigade bevond, af te wachten, gelastte de generaal Mouriez de eskadrons in gesloten kolonne te vormen, de sabel te trekken, de paarden in galop te zetten en den aanval te doen“

De vijand stond, door een lage heuvelrug aan het oog onttrokken, achter een stuk moerasachtig grond in één massief blok opgesteld. De aanval was dapper, maar mislukte tot driemaal toe. Van Sypesteijn gaat verder met zijn gedetailleerd verhaal en wijt het falen aan slecht leiderschap¹⁹:

“de heuvelachtige gesteldheid van het terrein was oorzaak dat de kolonne, welke regts van den weg voorttrok, den vijand eerst bij het overrijden van eene hoogte, op ruim 500 schreden van hem verwijder, ontdekte, doen de brigade Beurman  (= 14^e brigade) met het 7^e regiment Hussaren van de tegenovergestelde zijde aanrukte, om de Russen den terugtogt af te snijden. De generaal Newerowski had, toen hij zag dat de infanterie alleen door kavallerie werd bedreigd, zijne infanterie eerst geplaatst in eene trapsgewijze orde (en échellon), daarna met brigades in gesloten kolonnes, en eindelijk ze tot eene gesloten massa, in quarré van 70 of 80 man in het front; waarvan het voorste gelid, met het geweer geveld, op de knieën laag. Het 11^e regiment regiment Hussaren moest den aanval tegen dien drom van voetvolk, regtuit, het regiment Wurtembergsche jagers te paard, tegen den regter hoek en het Fransche regiment lanciers No.6, tegen de regterzijde, elke regiment in gesloten kolonnen, met eskadrons gevormd, doen…”

..[..]..De aanval geschiedde met de grootste en zoodanige dapperheid, zoo schrijft een ooggetuige, dat zijn bij minder hoofdfeilen in de beschikkingen en aanvoering, waarschijnlijk eene gunstige uitkomst zou hebben doen verkrijgen, doch die thans door deze vruchteloos werd gemaakt. De snelle gang, waarmede men zich bewoog, deed in deze ondoelmatig aangenomen orde van gesloten kolonnes, weldra den kleinen afstand van tien schreden tusschen de eskadrons verliezen, en veroorzaakte verwarring, die nog grooter werd, toen de keurkompagnie van het regiment Hussaren uit oude gedienden zamengesteld, met moeite eene, op 50 schreden afstand van den vijand zich bevindende moerassige plaats, doorkwam, waardoor de volgende Hussaren links trokken en dus niet regtstreeks op den vijand konden indringen.

Alles week bij het toenemend vuur des vijands naar de overzijde van den grooten weg, alwaar het de officieren gelukte de Hussaren stand te doen houden. Kort daarop kwam de luitenant-kolonel La Motte onbezonnen aangerend, en kommandeerde: “Eskadron voorwaarts! Attaqueert!” vooruitrennende volgde hem het gehele korps, dat nog niet behoordelijk tot verademing was kunnen komen. Thans tegen de regter achterzijde van de massa infanterie aanrukkende waren zij er nauwernood binnen het bereik van het geweervuur genaderd, of dat geweervuur deed de Hussaren weder zijwaarts afwijken, tot achter den thans regts bevindenden grooten weg waar het regiment op nieuw vereenigd werd.

De generaal Bordesoul had nauuwelijks de Hussaren toegeroepen den aanval te hernieuwen, wilde men de roem der overwinning niet door de andere regimenten laten behalen, of het regiment rukte, zonder den tijd te hebben gehad den troep behoorlijk te verzamelen, voor de derde maal tegen den vijand op; terwijl thans eene batterij van de Wurtembergsche rijdende artillerie haar vuur geopend had van de hoogte, op welke de Hussaren stonden, toen zij den eersten aanval zouden doen. Tot bij het quarré genaderd, werd een aanval van het 4^e regiment jagers te paard, welke met veel nadruk was gedaan, afgeslagen²⁰Teruggedreven wierp het zich in verwarring op het 11^e regiment Hussaren, dat in de vlugt medegesleept wed, waardoor eene zoodanige wanorde ontstond, dat met geene mogelijkheid de troep behoorlijk tot staan kon worden gebragt. 

De Russische infanterie wist echter van geen wijken²¹ en trok zich na het vallen van de duisternis onder dekking van eigen cavalerie terug. 11RH verloor hierbij 8 doden en 21 gewonden. De Fransen als geheel hadden ruime 300 man verloren. 

Gevechten bij Smolensk 

De volgende dagen dekte de 9^e Brigade de linkerflank van het 3^e Franse Corps. Het regiment had hierbij alleen enige schermutselingen met groepjes kozakken. De Russen werden bij Smolensk op 16 augustus ten koste van grote verliezen aan beide zijden verdreven en trokken zich terug op een stelling die ongeveer 100 km voor Moskou bij Borodino lag. Het 3^e Corps volgde de terugtrekkende Russen, waarbij de 9e Brigade de achterhoede beschermde. Sypestein schrijft over de betrokkenheid van 11RH bij deze gevechten²²:

“Het 11^e regiment Hussaren, dat behalve aan eenige schermutselingen met de kozakken, die de voorposten telkens verontrusten, geen deel had genomen aan het gevecht, was op eene hoogte, op eenigen afstand van de rivier opgesteld, waar het den 18 en 19 Augustus, tot ’s middags ten 3 uren bleef bivouacqueren. Langs de boorden van de Djnepr rukte het toen tot vlak voor Smolensk voort, ging die rivier over, en volgde tot ’s avonds 11 uren, den weg die naar Moskou leidde, alwaar het zich plaatste op eenen hoogen berg te Walutina-Gora, die even te voren, na een zeer bloedig gevecht, door het leger, waarbij de brigade ligte kavallerie Beurman, 7 officieren en 180 man verloren had, op den vijand was veroverd, in eene stelling in het gezigt van den vijand, die, gedekt door eene groote magt kavallerie, in de beste orde terug trok. 

11RH trok hierna verder in de richting van Moskou²³:

“Den volgenden dag, den 20 Augustus, des morgenst ten 5 ure, verliet het regiment weder den berg, trok over het slagveld van den vorigen dag, dat met lijken bedekt was, 3 uren voorwaarts, en nam met de onderscheidenen regimenten kavallerie en de rijdende batterijen, eene nieuwe stelling in, waarin het tot den 22 Augustus bleef. Dien dag en de twee daarop volgende dagen, volgde het den weg naar Moskou, en werd toen, met de beide brigade ligte kavallerie van het 3^e legerkorps bij de achterhoede geplaatst. Dat korps hun voorbijgetrokken zijnde, vervolgde het regiment den weg tot Dorogobusch, alwaar het den 26sten aankwam.”

Nadat bij Dorogobusch op 27 augustus de Dnjepr was overgestoken ging de tocht naar Moskou verder via Wiasma en Gjatsk dat op 1 september werd bereikt: 

“welke stad, door de Russen verlaten, op vele plaatsen in den brand gestoken was.”

Op 1 september werd wachtmeester Caspar Morbotter die met een aantal tirailleurs een bos doorzocht, omsingeld door zo’n 150 kozakken. Hij hield stand en dit gevecht leidde uiteindelijk tot inzet van de gehele 9^e Brigade tegen 5.000 Russische troepen. Eerste luitenant Sypesteijn (net overgeplaatst naar het 9^e regiment Hussaren) vertelt over dit gevecht²⁴:

“Te naawernood was deze verkenning, zonder de minste hindernis ontmoet te hebben, volbragt , of het bevel werd gegeven tot het onderzoeken van een daarbij gelegen bosch. Dat bosch genaderd zijnde, kwamen ruim 150 kozakken met een vervaarlijk geschreeuw daaruit tevoorschijn, en omsingelden de tirailleurs. De Hussaren zich eerst bij elkander in een rond vereenigde, en met goed gevolg gebruik makende van de karabijnen en pistolen, waardoor een twaalftal manschappen en paarden van den vijand buiten gevecht werden gesteld, sloegen eenen aanval der kozaaken dapper af. Morbotter hield zich met de zijnen, met veel beleid, meer dan twintig minuten staande, tot dat een gedeelte van hun regiment, hen ter hulp kwam. De vijand in aantal steeds vermeerderende, kwam eindelijke de geheele brigade hen ter hulp, juist op het oogenblik, dat zijn door een getal van 5000 man zouden omsingeld worden. Een weinig achterwaarts van het 11^e regiment Hussaren stond het regiment Wurtemburgsche jagers, en het 6^e regiment lanciers, welk laatstvermeld met den brigade-generaal Mouriez, al zeer spoedig het slagveld verliet. Met veel behendigheid werd daarop eene soort van quarré gevormd, waardoor vijand van den aanval afzag. Aan de goede houding der offcieren en aan hunne standvastigheid in dit gevaarvol oogenblijk, toen op geenen bijstand kon worden gerekend, was men het verschuldigd, dat de troep zoo geregeld stand hield; daar, wanneer men was teruggetrokken, zoo als het 6^e regiment lanciers had gedaan, het verlies aanmerkelijk zou zijn geweest.  Een door de Wurtembergsche jagers onvoorzigtig gedane aanval op den vijand, was oorzaak, dat dat regiment meer dan 20 officieren en manschappen verloor. In wanorde gebragt, wist het zich evenwel te vereenigen achter het front der Hussaren, die op dringend aanzoek van den ritmeester Geisweit van der Netten, zoowel bij den kolonel Collaert als bij de luitenant-kolonel La Motte, den aanval niet hadden gedaan, maar door hun palstaan, de eer niet kon worden ontzegd van de geheele brigade, van eene zekere nederlaag gered te hebben. Het vuur uit eenige stukken der Wurtembergsche artillerie, welke de generaal Montbrun o eene hoogte had doen plaatsen, maakte een einde aan den strijd.”

11RH trok hierop naar het bivak terug. Er waren slechts 3 onderofficieren gewond en 5 paarden waren verloren gegaan. Ritmeester Arend Hoynck van Papendrecht en de voorheen tot 2^e luitenant bevorderde Jelle Bruijninga onderscheidden zich bij deze gevechten en werden benoemd tot Ridder in het ‘Legion d’Honneur.’ Verder werden als beloning 2^e luitenant Nobert tot 1^e luitenant bevorderd en de wachtmeester J.H. Luesemans tot 2^e luitenant. Ook werd er een dagorder uitgegeven voor de gehele Grande Armée, waarin 11RH eervol werd vermeld. 

Slag bij Borodino

De Russen deden een laatste poging hun hoofdstad Moskou te beschermen en richten bij Borodino een verdedigende stelling in op een voor hen gunstig stuk terrein. Het inrichten van deze stelling werd gedekt door de Russische achterhoede die uit cavalerie bestond. Meer nog dan de Russen, hadden de Fransen behoefte aan een beslissende slag. Van Sypesteijn schrijft²⁵:  

“Het Fransche leger, op dat tijdstip reeds tot de helft verminderd, was van de voorraadsmagazijnen ver verwijderd, en bevond zich in eene landstreek, welke geheel verwoest en verlaten, niets meer opleverde. Door vermoeijenissen en ellende zeer verzwakt, had het ook daarenboven geene betere vooruitzigten bij het naderen van een streng jaargetijde. Het was dus vooral in het belang van het Fransche leger, dat het leverern van eenen beslissenden slag, spoedig kon geschieden.”

Op 4 september werd ook het Franse 6^e Regiment Lansiers (dat ook deel uitmaakte van de 9^e Brigade) overvallen door een grote overmacht aan kozakken. Het verloor hierbij meer dan 60 doden en gewonden, waaronder verscheidene officieren. 11RH kwam met succes te hulp, maar hierbij raakten wel 5 huzaren gewond door vijandelijk kanonvuur. 

Op 5 september, vlakbij Borodino, verdreef 11RH met twee eskadrons een compagnie Russische tirailleurs van een hoogte, waar eigenlijk de eigen artillerie in stelling moest komen. Eerste luitenant van Sypesteijn²⁶:

“ten gevolge van de daarop, door den Koning van Napels gegeven bevelen, in verband met het doel om de vijandelijke tirailleurs van eene hoogte te verdrijven, op welke eene batterij van de Fransche rijdende artillerie zou worden geplaatst, werden twee eskadrons van het 11^e regiment Hussaren, het eene gekommandeerd door den luitenant-kolonel La Motte en het andere door den ritmeester Geisweit van der Netten, gelast den aanval te beproeven. Twee ravins en een kreupelbosch werden, zonder de minste verwarring in den troep te veroorzaken, onder een hevig kanonvuur, doorgetrokken; waarna de tirailleurs van den vijand op de vlugt werden gejaagd en de hoogte genomen werd.“ 

Overmoedig geworden zetten de regimentscommandant, kolonel Collaert en hem ondersteunende Franse luitenant-kolonel La Motte de aanval voort, zonder verkenning en zonder op eigen artilleriesteun te wachten. De beide eskadrons van 11RH raakten hierdoor omsingeld door vijandelijke zware cavalerie en kozakken bij het klooster Kolotskoi (nabij Borodino).  

“De Russische kavallerie-regimenten rukten met eene tienmaal grootere magt dan de Franschen hadden, van alle zijden aan. De Russische dragonders vielen de Hussaren van het 11^e regiment in het front aan; terwijl zij door geregelde kozakken werden omsingeld. Hierdoor ontstond er verwarring.”

Aan ritmeester Geisweit van der Netten leidde echter het gevecht en wist de omsingeling te doorbreken. Aan hem is te danken dat de beide eskadrons niet werden vernietigd. 

“doch de ritmeester Geisweit van der Netten, de Hussaren met moeite vereenigende, en hen moed insprekende, door ze te herinneren, dat zij behoorden tot het regiment dat uit Hollanders was zamengesteld, en dus in het gezigt der Franschen, meer dan ooit, de eer der Hollandsche wapenen moesten trachten op te houden, deed den aanval, waarop de brigade Girardien te hulp kwam.”

De Franse Brigade van Girardin kwam dus te hulp en hierdoor werd de vijand verjaagd. De verliezen waren zwaar. De beide eskadrons hadden samen maar liefst 126 man en 93 paarden aan doden en gewonden te betreuren. 1^e luitenant van Kretschmar was door de Russen gevangen genomen. Ritmeester Huber werd door zeven lanssteken zwaar verwond, net zoals ritmeester Hoynck van Papendrecht met drie lanssteken. 

Op 7 september nam 11RH deel aan de slag bij Borodino. Ze maakte tijdens deze slag deel uit van het 2e Cavalerie Corps van Montbrun met in totaal 10.550 ruiters en 30 stukken rijdende artillerie. Het 2^e Cavalerie Corps bestond uit de 2e Lichte Cavalerie Divisie (met hierin 11RH) en de 2^e en 4^e Zware Cavalerie Divisies. Het 2e Cavalerie Corps vormde een soort reserve achter het 3e Corps van Ney en de taak van de Ligte Cavalerie Brigades was tussentijds om de Franse zware artillerie te dekken. Eerste luitenant van Sypesteijn beschrijft de slag en de positie van 11RH. Het regiment stond vooraan en had zwaar te leiden van Russische artillerievuur: 

 “Tegenover eene groote batterij de Russen van 35 stukken, waren op dien dag de Fransche batterijen op eenen met kreupelbosch bedekten heuvel geplaatst, en achter dat bosch stond het 11^e regiment Hussaren. De Fransche artillerie werd gedekte door 2 liniën kavallerie, waarvan die, vóór welke onze Hussaren stonden, was zamengesteld uit het 11^e en 12^e regiment jagers te paard, terwijl aan de linkerzijde de infanterie van het 8^ste legerkorps was geplaatst; zoodat, met betrekking tot het geheele leger, deze troepen den regtervleugel daarvan uitmaakten. De Russische batterij opende een zoodagn hevig vuur, dat het 11^e regiment Hussaren, eene beweging voorwaarts gemaakt hebbende, om de Fransche batterijen tegen Russische kavallerie, die eenige voordeelen behaalden, te dekken, genoodzaakt was in zijn vorige stelling terug te trekken.”

Chirurgijn majoor Jan van Zinckgraeff van 11RH probeerde het leven van de zwaar gewonde bevelhebber van de Franse cavalerie, Montbrun te redden. Tevergeefs. Van Sypesteijn: 

“Kort nadat een kanonskogel den kolonel van het 11^e regiment jagers te paard, dat achter 11^e regiment Hussaren stond, had gedood, werd de generaal Montbrun, die om zijn groote militaire verdiensten, als een der beste kavallerie-generaals algemeen erkend, en om zijne goede hoedanigheden zeer bemind was, door eenen kanonskoger in de zijde doodelijk getroffen. Uitgereden zijnde, om de groote batterij der Russen te verkennen, deed de kogel die hem wondde hem, vóór het front van het 11^e regiment Hussaren, van het paard storten. Door het terugkomen van zijn onbereden wit paard, werd het gebeurde bekend, en door eenige officieren, onder anderen door den chrirurgijn-majoor Von Zinckgraeff opgezocht, werd hij op dekens van gesneuvelde paarden van ons regiment gelegd, en achter het regiment verbonden. Alle middelen, welke door den chirurgijn-majoor werden aangewend tot zijn behoud, waren vruchteloos en zeven uren daarna, gaf den generaal Montbrun den geest.” 

Majoor Jan van Zinckgraeff werd hiervoor later door Napoleon benoemd tot Ridder in het ‘Legion d’Honneur’, een eer die voorheen doorgaans alleen maar combattanten te beurt viel. Het bevel over de cavaleriedivisie werd overgenomen door generaal Caulincourt, maar sneuvelde ook binnen een half uur. Daarna nam generaal Pajol het over.  Het wederzijdse kanonvuur was moorddadig²⁷:

“Om de artillerie van de Franschen, welke haar vuur tegen de hoofdbatterij der Russen had gerigt, te ondersteunen, plaatste zich het 11^e regiment Hussaren daar achter, op een vlak en zandig terrein. Het kanonvuur, dat van beide zijden onophoudelijk aanhield en steeds vermeerderde, was verschrikkelijk. Het wordt door ooggetuigen verzekerd, dat het niet overdreven is, wanneer men vermeldt, dat het aantal vuurmonden, dat van beide zijden in werking was, 1200 à 1400 bedroeg. De Russen, die de vlakte, waarop gestreden werd, de heilige vlakte noemden, omdat zijn daarop, volgens overlevering, reeds negen maal de overwinning op hunne vijanden hadden behaald, waren ten toppunt van geestdrift gebragt. Het aantal en de zwaarte van hun geschut overtrof dat van de Franschen, en hun eenigst doel was, door een verschrikkelijk kanonvuur, de Fransche infanterie in wanorde te brengen. In vele opzigten bereikten zij dat doel; want telkens zag men nieuwe Fransche infanterie-regimenten, tot versterking of tot aflossing aanrukken, en ook op het einde werd de hoop, om de vermeestering van de vijandelijke verschansingen, uitsluitend door infanterie te doen uitvoeren, opgegeven. De kavallerie tastte de verschansingen, die niet in de keel gesloten waren, van achteren aan; terwijl de infanterie ze van voren in het front aangrepen…..”

De Fransen slaagden er niet in om de hoofdopstelling te vermeesteren en dreven met cavalerie-aanvallen de Franse cavalerie terug naar de uitgangsstellingen. Gedurende vier á vijf uur was 11RH blootgesteld aan zwaar vijandelijk kanonvuur. Ritmeester Geisweit van der Netten zag dat²⁸:

“een kogel twee Hussaren elk één been, en één Hussaar beide beenen, verbrijzelde.”

Eerste luitenant van Sypesteijn²⁹:

“de dapperheid, waarmede de Hussaren zich in den slag bij Borodino in het algemeen, maar voornamelijk bij het standhouden in de gevaarlijke stelling, welke hiervoren is bedoeld, gedroegen, werd door alle getuigen zeer geroemd, en het is bij die gelegenheid ook niet onopgemerkt gebleven, onder anderen hoe de wachtmeester Morbotter onder eene hagelbui van kanonskogels, met eene voorbeeldelooze bedaardheid den mantelzak van zijn doodgeschoten paard gespte, op een ruiterloos paard ging zitten en tot ’s avonds in het vuur bleef.”

Het 2^e Cavalerie Corps voerde tegen het einde van de slag een charge uit achter een standhoudende Russische versterkte opstelling. 11RH maakte deze charge niet mee, want het regiment was, in brigade verband, tijdens deze slag meer dan vier uur blootgesteld geweest aan hevig artillerievuur. Vanwege de geleden verliezen werd de 9^e Brigade daarom later uit het gevecht genomen en vervangen door een zware Cavalerie Brigade, bestaande uit Franse kurassiers en Italiaanse dragonders. Op dat moment waren van 11RH van de twee eskadrons te velde nog maar 46 man inzetbaar. Ritmeester Geisweit van der Netten commandeerde dit restant, ondanks een schampschot aan zijn eigen hoofd. Van zijn eigen eskadron had hij nog maar 5 man over. Hij schreef later in zijn dagboek over deze slag³⁰:

“een onbeschrijfelijk tooneel van verwoesting en ellende, een door het bloed van zoovele dappere krijgsmakkers doorweekt, door het kruit zwart geschroeid, door de granaten omwoeld terrein; onbegaanbaar door het ontelbaar aantal lijken van menschen en paarden”.

Ook kolonel Collaert was (licht) gewond geraakt en had zijn paard verloren. De luitenant-kolonels La Motte en Motté waren ook gewond (beiden aan een arm), net zoals ritmeester Hoynck van Papendrecht (arm), luitenant van Nijvenheid (schrapnel in de wang), luitenant Norbert (twee lanssteken in de schouder), luitenant Edeline (twee lanssteken in de arm en een sabelhouw op de borst), luitenant Basters (paard gedood en door granaat been verbrijzeld). Van Luitenant Lambrechts (dienst doend als ordonnans officier van generaal Beurman) werd het hoofd afgeschoten, terwijl luitenant Von Wiedenkeller (dienende bij 8^e regiment Hussaren) gedood werd door een kanonskogel toen hij naar achterging om zich te laten verbinden wegens een wond aan de schouder. Ritmeester Crooy (bij 11^e regiment jagers te paard) werd gewond aan zijn hand en van de ritmeester Pijman (5^e regiment Hussaren) werd de top van een vinger afgeschoten.  Na terugkeer van de vermisten en licht gewonden kon de volgende dag slechts een klein eskadron op de been worden gebracht. Omtrent Borodino vertelt luitenant De Lassus³¹:

“A la bataille de la Moskowa, 7 septembre 1812, entre tous les régiments d’origine étrangère se distinguèrent particulièrement les Lanciers polonais et les Hollandais du 11e de Hussards.”

Moskou bereikt

11RH bleef tot 10 september in bivak om de wonden te likken en rukte daarna met de Grande Armée op naar Moskou³²:

“De Hussaren van het 11^e regiment, weder vereenigd met de brigade, die de voorhoede van het 3^e legerkorps uitmaakte, vele dorpen doortrekkende welke alle door de Russen waren in den asch gelegd, waardoor een ongelooflijk gebrek aan levensmiddelen werd veroorzaakt, kwamen den 14 September tot voor de poorten van Moskou, zonder dat de Russen, die reeds alle stellingen en verdedigingswerken verlaten hadden, de voorwaartsche bewegingen van het leger trachteden te verhinderen. Zij sloegen in de nabijheid van de voorstad het bivouacq op, toen de Keizer kort daarna zijnen intogt binnen de oude Russische hoofdstad deed.” 

Van 14 september tot 26 september deed het voorpostendienst terwijl de stad in brand stond. Van Sypesteijn: 

“Van dit oogenblik werden de Hussaren gebruikt tot het opsporen en verjagen der kozakken, die zich nog steeds aan alle zijden in brand staande stad bevonden, en tot het zooveel mogelijk veilig houden de wegen, die rondom Moskou lagen, tot dat eindelijk de onophoudelijke aanvallen der Russische kavallerie-korpsen, en het gure weder, den keizer deden besluiten, de, buiten Moskou geplaatste, troepen weder binnen de stad te doen keeren…”

Het regiment werd nu gekantonneerd in de ‘Duitse Wijk’ van Moskou (Немецкая слобода, of Nemetskaia sloboda): 

“Na 98 dagen onder den blooten hemel te hebben doorgebragt, zonder zich van de wapens ontdaan of ontkleed te hebben, werd nu voor het eerst eene behoorlijke rust genoten.”

Napoleon reikte tijdens een wapenschouw in de laatste dagen van september decoraties uit. De luitenants Bouwens en Nolet werden vanwege hun aandeel in de slag bij Borodino ook opgenomen in ‘Legion D’Honneur. Ook werden er bevorderingen uitgesproken. De wachtmeesters Morbotter, Frost en Liewerens werden bijvoorbeeld betoonde moed bevorderd tot 2^e luitenant bij het regiment. 

Een peloton van 30 man ging op 3 oktober onder leiding van ritmeester Geisweit van der Netten (geholpen door de luitenants Norert en Verhellow) mee met een (strooptocht)colonne van 4.000 man onder Maarschalk Ney om voedsel te verzamelen. De huzaren, ingedeeld bij het 4^e regiment jagers te paard (kolonel Boulnois) behoorden tot de voorhoede van deze eenheid: 

“Na de keizerlijke wildbaan en drie dorpen te zijn voorbijgetrokken, naderde men een ander dorp, alwaar eenige dagen vroeger, een dragonder-officier gevangen genomen en op de gruwelijkste wijze vermoord geworden. Twee honderd dragonders, die de kolonne vergezelden, namen over den gepleegden moord eene verschrikkelijke wraak: met uitzondering van het kasteel werd het geheele dorp verbrand. De Hussaren van het 11^e regiment waren aan de spits van de colonnen geplaatst en ontmoetten, steeds voortmarcherende, 100 kozakken, die al tiraillerende vooruitgedreven, eindelijk na de aankomst van eenige infanterie op de vlugt werden gejaagd; waarna de kolonnen, behalve het 24^ste ligte infanterie regiment en de lanciers, den nacht doorbragten in een geheel verlaten dorp, alwaar overvloed van alleleid levensmiddelen voorhanden was. In de vroegen morgen van den 4 October, na eenen post van 10 Hussaren en eenige voltigeurs te hebben achtergelaten, werd de marsch vervolg en de kolonne bereikte het, ook reeds verlaten en uitgeplunderde, stadje Bogorodsk, alwaar het hoofdkwartiervan den maarschalk Ney gevestigd werd.”

De Huzaren voerden hierna gebiedsverkenningen uit in de omgeving en wisten verschillende malen groepjes kozakken mee te lokken tot binnen schootsbereik van de Franse voltigeurs die vervolgens de kozakken onder vuur namen, uiteen dreven en op de vlucht joegen. De colonne van Ney keerde op 13 oktober weer terug naar Moskou, nadat hij melding had gehad van naderende sterke Russische eenheden. In de avond van die dag arriveerde het detachement van 11RH weer in de Duitse voorstad van Moskou. 

Het leger van Napoleon moest in de omgeving van Moskou nog enkele felle gevechten voeren om de toegangswegen vrij te houden. Hierbij waren o.a. twee officieren van 11RH betrokken die eerder naar andere Franse cavalerie regiment waren overgeplaatst. Op 4 oktober kwam 1^e luitenant Jacob van Sijpesteijn om het leven toen hem een been werd afgeschoten door een kanonskogel op de weg van Moskou naar Kaluga. Op dezelfde weg werd ritmeester L.A.J. Crooij zwaargewond gevangen genomen terwijl hij diende bij het 11^e regiment jagers te paard. Hij had vier lanssteken gekregen, twee in de rechterhand, één in de linkerarm en één in de linkerzijde. 

Het regiment telde intussen weer 320 ‘hoofden’ en 120 paarden. 200 onbereden huzaren werden onder bevel van ritmeester Ulrich Huber geplaatst bij het algemeen depot cavalerie. Kolonel Collaert werd gepensioneerd en vertrok naar Holland, mogelijk vanwege zijn rol voorafgaande aan Borodino of vanwege de opgelopen verwonding. Hij werd tijdelijk vervangen door luitenant-kolonel Motté en later kwam in zijn de Franse kolonel Jean Baptiste Liégaerd.

De terugtocht uit Rusland

Op 19 oktober 1812 begon de terugtocht uit Moskou. Al bij het verlaten van de stad werden felle gevechten gevoerd. 2^e luitenant Johan Debetz werd voor zijn aandeel hierbij, later ook benoemd tot ridders in het ‘Legion D’Honneur.’ 11RH bleef ingedeeld bij het 3^e Legercorps van maarschalk Ney, dat nu niet de voorhoede maar de achterhoede vormde. Dat bevreemde eerste luitenant van Seijpesteyn³³:

“Het is opmerkelijk, dat het 11^e regiment Hussaren, dat bij het begin van den veldtogt was bestemd geworden om deel uit te maken van de voorhoede van het groote leger, en dus bij het voortrukken, den vijand het eerst moest weêrstaan, thans weder eene plaats was aangewezen, waarin het zich nogmaals zou moeten opofferen, om het leger bij het terugtrekken, tegen de vijand te beveiligen.”

Bitter voegt hij hieraan toe: 

“In het begin van den veldtogt, kon het zijnen pligt vervullen met vooruitzigten, van door roemrijke wapenfeiten in de gelegenheid te zijn, zijnen eenmaal gevestigden roem te vergrooten. Aan het einde van dienzelfden togt, vervulde het even luisterijk zijnen pligt, maar met geheel andere vooruitzigten, – met het bewustzijn, dat zijne geheele vernietiging nabij was.”

Tijdens de terugtocht naar Borwosk (Boruisk) wat op 26 oktober werd bereikt stond de regimentsmarketenster, vrouw van Raai, continue klaar om de huzaren na aankomst te verkwikken met een borrel. Er moest nog gevochten worden bij Borowsk. Eerste luitenant van Sypesteijn³⁴:

“Eene poging, die de vijand gedaan had om het 6^e regiment lanciers, dat den 27^ste Borowsk was uitgetrokken, om de paarden te doen drinken, te overvallen, had ten gevolge, dat de Hussaren daarna, gevolgd door eenige infanterie en rijdende artillerie, den vijand te gemoet gingen, die, na eenige schermutselingen weder terug trok.” 

Op 27 oktober verliet 11RH Borowsk weer. Een 60 man sterk detachement onder leiding van ritmeester Geisweit van der Netten werd samen met een bataljon infanterie aan de divisie Razout geleverd om de vijand te observeren nabij Satino. Aan het einde van de dag trokken ze door naar Wereia, een stad die grondig geplunderd en uitgebrand was. Op 28 oktober werd de grote verharde weg weer bereikt en het slagveld van Borodino weer gepasseerd. Van Sypesteijn³⁵:

“…bereikten de Hussaren den grooten weg, die van Moskou naar Smolensk geleidde, en trokken den 29 over het slagveld, waar zij den 7 September zoo voorbeeldig gestreden hadden. Wanneer men wilde beschrijven al de ellende, die bij den terugtogt van het Fransche leger, op elke schrede die men voorwaarts deed, werd opgemerkt dan zou men niet mogen verzwijgen, al wat zich op dat slagveld, aan het oog voordeed. Het was eene smartelijke herinnering aan de dappere feiten, die daar bedreven waren, en aan het groote verlies van zoovele strijdmakkers, van welke de verminkte lijken, het slagveld nog bedekten.”

De resten van 11RH werden op 31 oktober ingedeeld bij de divisie van generaal Claparède, die schatkist van het leger meevoerde. Het leger naderde Vjasma, ongeveer halverwege Moskou en Smolensk. Hier probeerde de Russische generaal Kutusoff de Fransen terugtocht af te snijden. Op 3 november leverde 11RH, samen met een bataljon infanterie, een achterhoede gevecht nabij de stad Vjasma, Hierdoor kon het 3^e Corps van Ney zich in goede order terugtrekken. Eerste luitenant van Sypesteijn schrijft over dit achterhoede gevecht³⁶:

“Reeds in den vroege morgen vvan den 3 November, kondigde een sterk kanonvuur het begin van uitvoering van het plan van den Russsischen veldheer aan, en tegen den middag kregen de Hussaren bevel te paard te stijgen, en voorts met de brigade regts voor de stad, aan de helling van eenen berg, op welke eenige stukken geschut werden geplaatst, eene stellling in te nemen. Dit geschied zijnde, werden de voorposten tot in het gezigt van den vijand uitgezet. De Russen, die een gedeelte van het 3^e legerkorps reeds tot in de stad hadden teruggedreven, waren met de Franschen tegen den avond hevig slaags geworden, en kort daarna stond de stad Wiazma en een gedeelte van haar voorsteden, in den brand. Eene geweldige ontploffing, veroorzaakt door het in de lucht springen van eenige caissons, volgde dit schouwspel op en veroorzaakte eene schrikbarende vernieling. Verscheidenen granaten vielen tusschen de Hussaren en doodden of kwetsten drie paarden; slechts twee Hussaren werden daarbij ligt gewond. De vijand naderde intusschen meer en meer, en toen de Franschen de stad verlaten hadden, begon de artillerie, die op de berg was gesteld, haar vuur te openen. Langzamerhand werd dat vuur flaauwer, daar de artillerie hare stelling verliet, om zich met het leger te vereenigten, en ’s avonds ten 11 ure, toen het geheele 3^e legerkorps zich in veiligheid bevond, stonden de Hussaren en één bataillon infanterie, nog op dezelfde plaats, die hen ’s middags was aangewezen. Kort daarop kregen zij evenwel het bevel tot den terugtogt, welke in stilte, zonder dat zij door den vijand werden verontrust, geregeld en in beste orde, werd ten uitvoer gebragt; waardoor zij zich met de achterhoede hebben kunnen vereenigen..”

Op 6 november werd Dorogobusch bereikt en de rivier de Dnjepr gepasseerd. De rivier voerde al hoog water en ijsschotsen, zodat doorwaden onmogelijk was. Gelukkig waren de bruggen nog intact, maar 

“eene opeenstapeling van voertuigen en korpsen, deed ook daar weder veel verwarring ontstaan.” 

Na het verlaten van Smolensk werden de vestingwerken van deze stad door de Franse genie grondig vernield. Helaas kwamen hierbij ook de gewonden van de slag bij Borodino om het leven, die toen in het militaire hospitaal lagen. Bij Smolensk had 11RH nog maar 6 paarden over: 

“Om zich een denkbeeld te kunnen maken, van de gesteldheid van het regiment, vóór dat het de stad Smolensk bereikte, zij hierbij opgemerkt, dat de dagelijks toenemende sterfte van paarden, die niet meer gevoed konden worden, zoo groot was geworden, dat geen zes paarden meer bij het regiment werden geteld. De officieren waren ook voor het grootste gedeelte onbereden, en even als de manschappen, uitgeput van honger en vermoeijenissen, en de onbeschrijfelijke verwarring, welke bij het overgaan van de Dnieper had plaats gehad, had alles verstrooid wat nog van het regiment Hussaren, met zooveel moeite, vereenigd had kunnen blijven.” 

Het personeel van het regiment doorstaat onbeschrijfelijke ellende. In Smolensk weer een groepje regimentsleden zich weer te verenigen: 

“Eerst in die plaats, werd het mogelijk, eenige officieren en manschappen van het regiment te vereenigen. Behalve de ritmeester Geisweit van der Netten, bevonden zich daar, de ritmeesters Hoynck van Papendrecht, Huber en Pfaff, de luitenants Nolet, Rensdorp en Verhellow, voorts de 1^e luitenant de Bourgio, die te Moskou bij het regiment was geplaatst en een klein aantal wachtmeesters en Husssaren. Zij verzamelden zich in een dorp, dat bij die stad gelegen was; daar werd de adelaar, die zoo dikwijls getuige was van de dappere verrigten van het regiment, waarvan hij het doelwit ter vereeniging was geweest, met de boeken en papieren van de administratie van het regiment, op eene slede geladen, om met een wagentje van den ritmeester Hoynck van Papendrecht, dat met de levensmiddelen, die men had bijeen verzameld, was gevuld, het regiment te volgen. Vreeselijk was  het verooruitzigt van allen. De meeste officieren waren onbereden, slecht gekleed en 200 uren moesten nog worden afgelegd. De ritmeester Huber en de luitenant Rendorp verloren hunne paarden; daardoor kon de eerste, wegens zwakte, door zware verwonding veroorzaakt, en de laatste, door eenen val kreupel gaande, niet verder volgen, en vielen den vijand in handen, weinige dagen vóór dat zij als slagtoffers van de ongehoordste ellende stierven. 

Ongeveer 70 km voorbij Smolensk, lag Krasnoje, waar het regiment op de heenmars ook al slag had geleverd. Hier werd op 15 november het restant van 11RH door een vijandelijke aanval totaal uiteen geslagen. Hiermee hield 11RH als eenheid eigenlijk op te bestaan. Van Sypestein³⁷:

“Het kleine overschot van het regiment, naderde den 15 November Krasnoi, alwaar een duchtige aanval van den vijand, de grootste verwarring in het leger bragt. De 1^e luitenant van het regiment, Bouwens, die als adjudant toenmaals dienst deed bij den maarschalk Ney, werd daarbij aan de hals ligt gekwetst, en de 2^e luitenant Verhellow verloor zijn paard en werd vermist. Bij die gelegenheid werd alles, wat van het regiment had kunnen vereenigd worden weder verstrooid, en de 17 daaraanvolgende moest den ritmeester Geisweit van der Netten, den weg tot Dombrowna, weder alleen vervolgen. Hij ontmoette den 26, zonder dat hij zich bij hen kon vervoegen, de luitenants Nolet en Morbotter, en den 28, aan de boorden van de Berezina, de luitenant Kramers, die bijna van honger omkomende, door hem geholpen, evenwel kort daarna in ’s vijands handen viel, en even als zoovele duizenden, een slagtoffer van gebrek en koude werd.”

Vervolgens moest de inmiddels ijskoude rivier de Berezina worden overgestoken. De bruggen over deze rivier waren in de nacht van 28 op 29 november door de Russen in brand gestoken. Bij het oversteken van de rivier, zwemmend te paard, werd het paard van ritmeester Geisweit van der Netten gewond. Hij zelf werd ook geraakt met een schampschot aan het linkerbeen. Totaal uitgeput werd hij later door de Russen gevangen genomen.³⁸ Zijn aantekenboekje was gelukkig behouden gebleven en vormde later belangrijke input voor een groot gedeelte van de regimentsgeschiedenis.

1813 – Het regiment wordt opnieuw opgericht

De overlevenden van de Rusland veldtocht werden snel weer ingezet. Alle troepen waren nodig voor de verdediging van Polen en de zwaar gehavende eenheden werden dan ook zo snel mogelijk gereorganiseerd. Zo mogelijk nog belangrijker voor de verdediging waren de vooraf in Polen en Pruisen achtergelaten eenheden. Voor vertrek naar Rusland had Napoleon in alle belangrijke steden en vestigingen in deze landen garnizoenen achtergelaten om de enorme depots van de Grande Armée te beschermen en om in geval van nood als reserve te fungeren. Deze garnizoenstroepen vormden na de vernietiging van de Grande Armée de hoofdmoot van de Franse aanwezigheid in Centraal-Europa en moesten de Russische opmars vertragen, terwijl Napoleon aan nieuw hoofdleger probeerde te vormen. Het lukte deze garnizoenen niet om de Russen tegen te houden, maar wel om een substantieel deel van de Russische krijgsmacht te binden, waardoor de Russen minder troepen tegen het nieuwe hoofdleger van Napoleon konden inzetten.³⁹

Pas in februari 1813 kon in het depot te Elbing aan de monding van de Weichsel, weer een enigzins compleet eskadron worden geformeerd. Dat bestond uit de uit Rusland teruggekeerde restanten, herstelde gewonden en nieuwe rekruten vanuit het depot in Arras. Door toevoeging van de opgeheven 23^e en 24^e Regiment Jagers te Paard, kon later ook een tweede eskadron worden geformeerd. Ook kolonel Liégard had het overleefd en hij bracht door werving van vrijwilligers en inlijving van lotelingen de sterkte van het regiment weer op drie eskadrons, elk met 250 paarden. Ritmeester Hoynck van Papendrecht verzamelde intussen in Frankfurt aan de Oder nog meer gewonden en uit Rusland teruggekeerde manschappen en voegde zich midden maart al met 100 inzetbare ruiters bij het Elbe leger. De officieren van destijds waren kolonel J.B. Liégard, luitenant-kolonels P.G. Motté en de Fraije de Schiplaken, adjudant-majoor J.C. Huismans, chirurgijn-majoor J.M. von Zinckgraeff, officier-betaalmeester T. van den Berg ritmeesters A.J. Hoynck van Papendregt, J.H. Boers, 1^e luitenants G.L.C. Bouwens (van der Boijen), J.H. Harmann, M. Nolet, W. van Zandhuisen, J.C. Nobert, 2^e luitenants C.F. Morbotter, G.H. Liewerens, W.A. Verhellow, E. Edeline, J. Bruyninga, C.J. Frost, J. Staats-Boonen, Gh.H. Roode, F.C. van Gronsveld-Diepenbroek, van der Straat, H. van Rodenberg, J.R. Huismans, J.C. Ryx, J. Verboon, J.J. Périé, R. Everts en J.H. de Luesemans. 

11RH nam deel aan een grote verkenning vanuit Maagdenburg en aan de gevechten bij Weben en Neukirchen. 11RH werd ingedeeld bij de brigade van Wathier, die verder bestond uit twee regimenten jagers te paard, o. a. het 23^e van Kolonel De Marbot. Deze brigade was ingedeeld bij de divisie Excelmanns van het 2^e Cavaleriekorps van generaal H.F. Sebastiani. Het wederopgerichtte 11RH nam daarna deel aan de veldslagen bij Lützen (20 mei, zuidwest van Leipzig) en Bautzen (21 mei, oost van Dresden). Het was toen tijdelijk onderdeel van het 3^e legerkorps van maarschalk Ney. Het eskadron van ritmeester Hoynck van Papendrecht veroverde tijdens deze laatste slag op 21 mei bij Sprottau een complete Russische artillerietrein met 20 stukken geschut, 20 karren (caissons), 500 man en bijna 200 paarden. Ook werd hierbij een aantal vijandelijke artilleristen gevangen genomen. Ook hij werd hiervoor bevorderd tot officier bij het ‘Legion D’Honneur’. Van Sypesteijn schrijft hierover⁴⁰:

“Het was een stout wapenfeit, dat verrigt werd door het eskadron van het 11^e regiment Hussaren, waarover de ritmeester Hoynck van Papendrecht het bevel voerde, en dat, toen het 3^e legerkorps in de omstreken van Sagan kwam, door voorhoede daarvan uitmaakte. De luitenant Morbotter onderrigt dat een vijandelijk konvooi naar Sprottau voortrukte, kreeg bevel met Hussaren in draf vooruit te gaan. Aan den ingang van een bosch gekomen ontmoette hij dat konvooi, dat begeleid werd door omstreeks 200 man kavallerie en 100 man infanterie. Een aanval van 1 brigadier en 4 hussaren, op 2 stukken geschut, die door den vijand in batterij waren gesteld, werd met den besten uitslag bekroond en die stukken werden veroverd. Daarna rukten de hussaren gezamenlijk in galop op den vijand aan, met dat gevolg, dat 20 stukken geschut, 20 caissons en vele andere voertuigen, 200 paarden veroverd en vele gevangenen gemaakt werden, vóór dat de troepen, welke het eskadron waren gevolgd, daar ter plaatse aankwamen.”

Tijdens de gevechten in deze periode werd het Franse leger steeds verder teruggedreven voor het Russische en Pruisische leger. Op 23 augustus verliet keizer Napeleon (en maarschalk Ney) het leger en liet het opperbevel aan maarschalk MacDonald over. Deze had het moeilijk een goede terugtocht van het Franse leger te organiseren. Hij organiseerde cavalerie tegenaanvallen waarbij 11RH werd ingezet⁴¹:

“…het den maarschalk MacDonald gelukte, eene voldoende magt kavallerie te vereenigen, welke vervolgens tegen de reserve ruiterij der Pruissen te Belwitzhof oprukte, met dat gevolg, dat de laatstgemelden moesten wijken en eene batterij rijdende artillerie der Pruissische reserve ruiterij, daarbij verloren ging. Het was juist van deze batterij, dat drie stukken geschut door de Hussaren van het 11^e regiment werden veroverd, kort vóór dat met een ontzaggelijk groot verlies van manschappen, van wapens en materieel, de ordelooze terugtogt der Franschen plaats had.” 

Kolonel de Marbot was in zijn naoorlogse geschriften zeer negatief over 11RH (en andere buitenlandse contingenten). Zo berichtte hij o.a. over het weifelend optreden op 22 en 23 augustus bij het oversteken van het riviertje de Bober. Terwijl zijn eigen 23^eRegiment Jagers te paard zonder verkenningen op een brug afstormde, die de Russen ogenschijnlijk niet onklaar gemaakt hadden, bleef 11RH onder vijandelijk artillerievuur werkeloos staan. De brug stortte vervolgens in waarbij enkele ruiters en paarden verdronken. Bij dit gevecht raakte kolonel Liégaerd licht gewond en op 26 augustus zelfs voor een tweede keer. Marbot weet het gebrek aan dapperheid aan het gebrek aan Franse officieren binnen 11RH. Hij schreef dat Kolonel Liégard:

“le seul Francais qu’il y eût dans ce corps.”

Dit klopte niet want van de 38 officieren van 11RH, die aan den veldtocht van 1813 in Duitsland deelnamen, waren 11 Fransen, 3 Belgen, 5 Duitsers, 3 Italianen en 13 Hollanders. Van 3 was de geboorteplaats niet vermeld.

Ook bij een tweede gevecht op 26 augustus bij de Katzbach mopperde De Marbot op de houding van 11RH. Hij verwijt 11RH niet te hulp te komen als de beide regimenten Jagers te Paard worden aangevallen door drie Pruisische regimenten, waarbij de Fransen grote verliezen aan manschappen, wapens en materieel leiden: 

“Quant au 11e de hussards, entièrement composés de Hollandais, dont l’Empereur avait cru faire des Francais par un simple décret, il fut impossible a son chef de Ie ramener a la charge. Mais nous sûmes nous passer de l’assistance de ces mauvais soldats, car Ie 23e et Ie 24e suffirent pour achever Ia déroute des trois régiments prussiens qui nous avaient attaques“

Hij vergeet echter te vermelden dat 11RH wel oprukt tegen de reserve cavalerie van de Pruisen bij Belwitzhof (of Brechelshof), deze verjaagt en hierbij 3 stukken artillerie veroverd en 6 vernield. In het gevechtverslag van generaal Sebastiani van 26 augustus wordt de inzet van 11RH wel op waarde geschat:

“A cinq heures l’ennemi débouche de Brechelsdorf avec 15 escadrons, et, passant en colonne entte Ie bois et Ie General CHARPENTIER, vient pour charger la brigade Wathier, qui va a sa rencontre, l’enfonce et Ia pour suit jusqu’au dela de Bielshof et lui prend 9 pièces de canon. Le 23e, Ie 24e chasseurs et Ie 11e hussards, qui exécutèrent cette charge, firent plus de 200 prisonniers et laissèrent Ie champ de bataille couvert de morts.”

Bij opsomming der geleden verliezen en van hen, die zich bijzonder hadden onderscheiden, vermeldde generaal Sebastiani: 

“Je devais citer tous les chefs, tous les officiers, tous l’ont mérité. Les Colonels Marbot, Schneidt et Liépard sont blessés: les deux premiers sont encore & la tête de leurs troupes.“

Op 16 oktober 1813 nam 11RH deel aan de Volkerenslag bij Leipzig, die de totale ineenstorting van het Franse leger van Napoleon tot gevolg had. Ook 11RH had de nodige doden en gewonden. Twee officieren van het regiment werden hierbij gedood (ritmeester J.H. Boels en adjudant-majoor J.C. Huisman), twee gewond (luitenants E. Edeline en J. Staats-Boonen), drie krijgsgevangen (luitenants J.H. Harmann, C.J. Forst en F.C. van Gronsveld Diepenbroek) en twee vermist (o.a. luitenant J.C. Norbert). 

De laatste lauweren oogstte 11RH in 1813 aan het riviertje de Kinzig. In samenwerking met artillerie hielden ze bij Hanau de weg naar de Rijn open voor het terugtrekkende Franse leger. Luitenant De Lassus schrijft: 

“Les noms de Sebastiani et Excellmans sont souvent répétés avec louanges par les historiens. Le 11e Hussards peut être fier d’avoir sous de tels chefs pris part a cette campagne célèbre.”⁴²

Inmiddels was het aantal officieren gestegen tot 46, waarvan 38 de veldtocht van 1813 in Duitsland hadden meegemaakt. Ook onder de huzaren en onderofficieren bevonden zich veel Fransen, want het aantal vrijwilligers en lotelingen uit Nederland was intussen door de veranderende politieke situatie opgedroogd.

Het overschot van het Franse leer trok terug over de Rijn en 11RH kwam bij Manheim terecht. Het overschot van het regiment kwam 

“in eenen allerdeerlijksten staat”

in Frankrijk terug.

11RH nam verder niet meer deel aan significante gevechten en keerde in november 1813 naar Frankrijk terug, op hetzelfde moment dat Willem François Boreel in Haarlem zijn nieuwe korps cavalerie (het latere Regiment Huzaren van Boreel) formeerde.

Na de landing van Willem Frederik (de latere Koning Willem I) bereikte het vertrouwen van de keizer in zijn Hollandse troepen een nieuw dieptepunt. De desertie liep zo hoog op, dat de Hollanders een gevaar begonnen te vormen voor de gevechtskracht van het Franse leger. Om te voorkomen dat ze, net als de Saksen tijdens de Slag bij Leipzig, en masse naar de vijand zouden overlopen, beval Napoleon de ontwapening van alle Hollandse soldaten op de rechter Rijnoever.⁴³ Zodra Napoleon terug was in Parijs ging hij nog verder en eiste van de Hollandse officieren opnieuw de eed van trouw, teneinde hen, evenals de Hollandse onderofficieren en huzaren tot Fransen te kunnen naturaliseren. Iedereen zou dan worden bevorderd: de huzaren tot onderofficier, de onderofficieren tot luitenant, enzovoort. Onder aanvoering van luitenant-kolonel Coengracht weigerden allen, van 11RH zonder enige uitzondering. Alle 147 overlevenden Nederlanders van het 11^e Regiment Huzaren werden toen ontwapend en gevangen gezet. De officieren moesten zich naar de vesting in Aire in Noord-Frankrijk begeven, de onderofficieren en de huzaren werden naar de grenzen met Spanje getransporteerd.⁴⁴ De Franse huzaren van 11RH werden verdeeld over andere regimenten. De administratie in Arras werd gesloten en het regiment werd ontbonden en hield op te bestaan. Na inname van Parijs door de geallieerden in 1814 werden de gevangen Nederlandse cavaleristen uit hun gevangenschap ontslagen en konden terugkeren naar het Koninkrijk Nederland, zoals de samengevoegde Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden nu heette. Na terugkeer in Nederland namen veel oudgedienden van 11RH weer dienst de onderofficieren en huzaren voornamelijk bij de Huzaren van Boreel omdat deze eenheid al het best geformeerd was. Bij Koninklijk Besluit van 12 maart 1972 No. 101 is het Regiment Huzaren van Boreel (RHB) daarom aangemerkt als voortzetting van het 11^e Regiment Huzaren.  

De oprichter van RHB had weinig op met Nederlandse officieren die in het Franse leger had gediend. Hij zelf had dat geweigerd. Hij weerde deze daarom zoveel mogelijk uit zijn regiment. Op twee na, gingen deze daarom naar andere in oprichting zijnde huzaren regimenten. Ook zal een belemmerende rol hebben gespeeld, dat Boreel bepaald had dat officieren van zijn regiment gedurende een jaar de helft van hun wedde in de staatskas moesten storten. Alleen J. Debetz en J.P. Molenaar namen dienst bij het Korps van Boreel. Beide als 1^e luitenant. Tijdens de latere slag bij Waterloo (juni 1815) raakte Debetz gewond en na de slag werd hij beloond met een Militaire Willemsorde en bevorderd tot ritmeester. 

Luitenant-kolonel Johan Renno, ritmeester Arend Hoynck van Papendrecht en ritmeester Louis Crooij van 11RH namen ook weer dienst bij de Nederlandse cavalerie en voerden in de periode 1815-1830 achter elkaar het bevel over het Regiment Ligte Dragonders No.4 (RD4). Luitenant-kolonel Coenegracht en Christiaan Lechleitner dienden ook in 11RH en commandeerde respectievelijk het 1e en 3e Regiment Carabinier (RC1 en RC3). J.J. Périé, die in juli 1811 in Parijs als wachtmeester stond aangetreden bij de Standaarduitreiking door Napoleon en in Moskou werd bevorderd tot 2e luitenant, was van 1837 tot 1846 als kolonel commandant van het Regiment Hussaren No.7 van het KNIL. De luitenants Jelle Bruijninga en Caspar Morbotter werden na de slag bij Waterloo bevorderd tot ritmeester en later tot majoor. Chirurgijn majoor Jan Martijn Von Zinckgraeff werd hoogleraar aan de universiteit van Leuven. 

Ritmeester Geisweit van der Netten keerde pas op 7 september 1814 terug uit Russische krijgsgevangenschap. Hij kreeg geen nieuwe commanderende functie. Hij was wel van 1815 tot 1830 directeur van de Rijschool der Artillerie en Genie in Delft en een drijvende kracht achter de oprichting van de Rijks Veeartsen School te Utrecht. In 1838 werd hij benoemd tot generaal-majoor titulair. 

Van alle cavalerie officieren die na de slag bij Waterloo onderscheiden werden met de Militaire Willems Orde, hadden er 18 in de periode 1795 tot 1814 gediend bij het regiment, dat achtereenvolgens Regiment Huzaren, 2e Regiment Huzaren en 11e Regiment Huzaren heette. Volgens Franse archieven dienden in totaal meer dan 1568 Nederlanders in het 11e Regiment Huzaren. Hun namen zijn op internet te vinden:  

Hun namen zijn op internet te vinden (maar kijk bij gelegenheid ook eens op onze andere informatie pagina met militaire registers).

---

1. Christiaan van der Spek, Sous Les Armes, Het Hollandse leger in de Franse tijd, NIMH, blz 258 ↩︎
2. Christiaan van der Spek, Sous Les Armes, Het Hollandse leger in de Franse tijd, NIMH, blz 144 ↩︎
3. Eerste luitenant Jhr, J.W. van Sypesteijn, Geschiedenis van het Regiment Hollandsche Hussaren. Den Haag, 1849, blz 120 ↩︎
4. Christiaan van der Spek, Sous Les Armes, Het Hollandse leger in de Franse tijd, NIMH, blz 148 ↩︎
5. Christiaan van der Spek, Sous Les Armes, Het Hollandse leger in de Franse tijd, NIMH, blz 167 ↩︎
6. Christiaan van der Spek, Sous Les Armes, Het Hollandse leger in de Franse tijd, NIMH, blz 170 ↩︎
7. Napoleon had de dienstplicht namelijk ingevoerd in Nederland.  ↩︎
8. Eerste luitenant Jhr, J.W. van Sypesteijn, Geschiedenis van het Regiment Hollandsche Hussaren. Den Haag, 1849, blz 127 en 128 ↩︎
9. Het eerder bij de 9^e brigade eveneens ingedeelde 28ste regiment jagers te paard was nu naar de 14^e Lichte Brigade gegaan en had dus plaatje geruild met 11RH ↩︎
10. Die waren de luitenant-kolonels Motté en de la Motte.  ↩︎
11. Eerste luitenant Jhr, J.W. van Sypesteijn, Geschiedenis van het Regiment Hollandsche Hussaren. Den Haag, 1849, blz 133 ↩︎
12. Eerste luitenant Jhr, J.W. van Sypesteijn, Geschiedenis van het Regiment Hollandsche Hussaren. Den Haag, 1849, blz 133 ↩︎
13. Eerste luitenant Jhr, J.W. van Sypesteijn, Geschiedenis van het Regiment Hollandsche Hussaren. Den Haag, 1849, blz 134 ↩︎
14. Eerste luitenant Jhr, J.W. van Sypesteijn, Geschiedenis van het Regiment Hollandsche Hussaren. Den Haag, 1849, blz 135 ↩︎
15. Eerste luitenant Jhr, J.W. van Sypesteijn, Geschiedenis van het Regiment Hollandsche Hussaren. Den Haag, 1849, blz 136 ↩︎
16. Eerste luitenant Jhr, J.W. van Sypesteijn, Geschiedenis van het Regiment Hollandsche Hussaren. Den Haag, 1849, blz 137 ↩︎
17. Eerste luitenant Jhr, J.W. van Sypesteijn, Geschiedenis van het Regiment Hollandsche Hussaren. Den Haag, 1849, blz 141 ↩︎
18. Eerste luitenant Jhr, J.W. van Sypesteijn, Geschiedenis van het Regiment Hollandsche Hussaren. Den Haag, 1849, blz 142 ↩︎
19. Eerste luitenant Jhr, J.W. van Sypesteijn, Geschiedenis van het Regiment Hollandsche Hussaren. Den Haag, 1849, blz 143 ↩︎
20. Maar niet nadat de regimentscommandant, kolonel Boulnois met enige manschappen in het carré was doorgedrongen. Hij was gewond en zijn paard gedood. Hij werd gevangen genomen, maar snel weer door een paar van zijn jagers bevrijd.  ↩︎
21. Opgemerkt moet worden dat de 11RH geen lansen had en dus niet dicht genoeg bij in formatie staande en bajonet-voerende infanterie kon komen om hen sabelslagen toe te brengen. De lansiers waren hierbij dus in het voordeel en een aanval van het Franse 6^e regiment lansiers was dan ook gedeeltelijk wel succesvol geweest. Het had echter de uitkomst van de slag niet kunnen veranderen. ↩︎
22. Eerste luitenant Jhr, J.W. van Sypesteijn, Geschiedenis van het Regiment Hollandsche Hussaren. Den Haag, 1849, blz 149 ↩︎
23. Eerste luitenant Jhr, J.W. van Sypesteijn, Geschiedenis van het Regiment Hollandsche Hussaren. Den Haag, 1849, blz 149 ↩︎
24. Eerste luitenant Jhr, J.W. van Sypesteijn, Geschiedenis van het Regiment Hollandsche Hussaren. Den Haag, 1849, blz 153 ↩︎
25. Eerste luitenant Jhr, J.W. van Sypesteijn, Geschiedenis van het Regiment Hollandsche Hussaren. Den Haag, 1849, blz 154 ↩︎
26. Eerste luitenant Jhr, J.W. van Sypesteijn, Geschiedenis van het Regiment Hollandsche Hussaren. Den Haag, 1849, blz 155 ↩︎
27. Eerste luitenant Jhr, J.W. van Sypesteijn, Geschiedenis van het Regiment Hollandsche Hussaren. Den Haag, 1849, blz 161 ↩︎
28. Dagboek ritmeester Geisweit van der Netten. ↩︎
29. Eerste luitenant Jhr, J.W. van Sypesteijn, Geschiedenis van het Regiment Hollandsche Hussaren. Den Haag, 1849, blz 162 ↩︎
30. https://www.wiewaswie.nl/nl/nieuws/in-militaire-dienst-met-napoleon-naar-rusland/ ↩︎
31. Historique du 11e Regiment de Hussards par Ie Lieutenant DE LASSUS. Valence, Imprimerie de JULES CÉAS & Fits. 1890, pag 179 ↩︎
32. Eerste luitenant Jhr, J.W. van Sypesteijn, Geschiedenis van het Regiment Hollandsche Hussaren. Den Haag, 1849, blz 167 ↩︎
33. Eerste luitenant Jhr, J.W. van Sypesteijn, Geschiedenis van het Regiment Hollandsche Hussaren. Den Haag, 1849, blz 173 ↩︎
34. Eerste luitenant Jhr, J.W. van Sypesteijn, Geschiedenis van het Regiment Hollandsche Hussaren. Den Haag, 1849, blz 174 ↩︎
35. Eerste luitenant Jhr, J.W. van Sypesteijn, Geschiedenis van het Regiment Hollandsche Hussaren. Den Haag, 1849, blz 175 ↩︎

36. Eerste luitenant Jhr, J.W. van Sypesteijn, Geschiedenis van het Regiment Hollandsche Hussaren. Den Haag, 1849, blz 177

    ↩︎
37. Eerste luitenant Jhr, J.W. van Sypesteijn, Geschiedenis van het Regiment Hollandsche Hussaren. Den Haag, 1849, blz 181 ↩︎
38. Bij het oversteken van de Berezina was zijn sabelschede vol water geraakt en bevroren. Hierdoor kon hij de sabel niet terug in de schede plaatsen en moest deze in de hand houden. ↩︎
39. Christiaan van der Spek, Sous Les Armes, Het Hollandse leger in de Franse tijd, NIMH, blz 279 en 280 ↩︎
40. Eerste luitenant Jhr, J.W. van Sypesteijn, Geschiedenis van het Regiment Hollandsche Hussaren. Den Haag, 1849, blz 187 ↩︎
41. Eerste luitenant Jhr, J.W. van Sypesteijn, Geschiedenis van het Regiment Hollandsche Hussaren. Den Haag, 1849, blz 189 ↩︎
42. De Duitse schrijver Schmeisser ziet dit anders. Hij schrijft op bladz. 14 van Die niederländischen Kontingente in der Armee des ersten Kaiserreichs: «Das 11. Husaren-Regiment desertierte fast vollständig am Ende des Feldzugs.”  ↩︎
43. Christiaan van der Spek, Sous Les Armes, Het Hollandse leger in de Franse tijd, NIMH, blz 333 ↩︎
44. Christiaan van der Spek, Sous Les Armes, Het Hollandse leger in de Franse tijd, NIMH, blz 333 ↩︎

Regimentsboek Huzaren van Boreel | [versie 2 dd. 20-02-2026]

De Slag bij Waterloo is de bekendste slag waarin het Regiment Huzaren No.6 (zoals Regiment Huzaren van Boreel destijds werd genoemd) gevochten heeft. RH6 heeft tijdens de slag indruk gemaakt met haar standvastigheid en gedisciplineerd optreden en hiermee mede de basis gelegd voor de overwinning van de hertog van Wellington op Napoleon.  

DR4 kon daarna wederom aansluiten bij de colonne, maar er waren op deze (terugtochts)dag nog wel enkele kleinere schermutselingen tussen verkennende Franse cavalerie en achterhoede patrouilles van DR4.

De Franse voorhoede arriveerde en leverde een beperkte slag met de Engelse cavalerie die de stellingen van de Engelse infanterie beschermde. Een veteraan van DR4 vertelt hierover:  

“De Engelsen waren al in gevecht met de vijand. Hun cavalerie eenheden vielen om de beurt aan in de vallei ter linkerzijde van ons. Het was voor ons een treurig gezicht al hun aangeslagen regimenten terugkeerden van de gevechten. Hier gewonde ruiters, half hangend aan hun paarden. Daar paarden die hun ruiters waren verloren of die gewond of gekwetst waren, wild ronddravend terwijl de kanonschoten voortduurden. Een dreigende stilte trad in..”

De gevechten verstomden inderdaad terwijl meer en meer Franse troepen arriveerden en hun stellingen op de tegenoverliggende heuvelrug innamen.

Tevreden, omdat andermaal een vijand die zo dom was slag te willen leveren zonder te mogen rekenen op de steun van de andere geallieerde troepen, hield Napoleon het die dag verder voor gezien. De tevredenheid van Napoleon was des te groter vanwege de locatie die Wellington had uitgekozen. Ten noorden van de opstellingen van Wellington – en dus in diens rug – lag het Zoniënwoud, waardoor een eventuele georganiseerde terugtocht praktisch onmogelijk was. Hierdoor had Wellington geen andere mogelijkheid dan een hardnekkige en statische verdediging te voeren.  

Het begon weer te regenen en er stak een kille oostenwind op. De door de slag bij Quatre Bras afgematte troepen hadden het zwaar. Dezelfde veteraan van DR4 vertelt: 

“Laat in de avond van 17 op 18 juni begon het hard te regenen. De regen duurde tot de volgende ochtend. Het weer die nacht was ruw en koud, ondanks dat het juni was. U kunt zich het beeld van ons nachtbivak voorstellen. De plek waar we stonden, was kleigrond, die door de hevige regenval compleet doorweekt was en in een moeras veranderde. Hoe goed we ons ook in onze overjassen rolden, aan slaap hoefde je niet te denken. Ook onze arme paarden waren, net zoals wij, doorweekt en stijf van de kou. Ze stonden de hele nacht met hun hoofd gebogen naar de grond.” 

Voedelgebrek was het andere probleem. Terwijl de Engelse een dubbele portie rum en voedsel hadden gekregen, ontving het Nederlandse deel van het leger niet omdat de private contractor die het leger had moeten voorzien van voedsel, bankroet was gegaan. Sommige eenheden (zoals DR4) hadden hun bagagetrein in de chaotische dagen ervoor, verloren zien gaan. Sommige mannen gingen met succes op rooftocht bij boerderijen in de omgeving, maar de meesten mannen hadden niets te eten. Ook de paarden werden niet voorzien van voedsel, tenzij de ruiter zelf nog iets geritseld had. De volgende ochtend stond iedereen koud en nat op en begon zich voor te bereiden op de te verwachten slag. Men had vaak onder de paardendekens geslapen die nu nat en doorweekt op de ruggen van de paarden onder de zadels werden gelegd. Dit droeg niet bij aan het rijcomfort van de paarden zelf. De omstandigheden waren niet best.¹ Baron van Tuijll-van Serooskerken schreef daar later over²: 

“Ons leger had daar veel door te staan, een aanhoudende regen had den bodem waarop, deze vooral door de affaire van Quatre-Bras, zoo zeer afgematte troepen zich moesten legeren, geheel doorweekt en voor beschutting was er niets voorhanden, aan voeding voor manschappen en paarden was mede volkomen gebrek; ook was het onmogelijk onder zulke stortregens te kooken. Het leger bragt dan ook toen eenen nacht door, zoo als maar weinigen zich zullen herinneren meer te hebben doorleefd.” 

Het plan van Napoleon was eenvoudig en drastisch tegelijk. Vanwege de slechte positie van Wellington zou hij de Britten en Nederlanders met een frontale mokerslag verslaan. Hij wilde daartoe op de oostelijke flank en buiten het zwaartepunt van Wellingtons verdediging een doorbreking uitvoeren. De Britten zouden zich vervolgens zo snel mogelijk terugtrekken op de Belgische havens en naar Engeland varen. Vervolgens zou Napoleon zijn handen vrij hebben om de Pruisen, de genadeslag toe te brengen, om zich daarna op de oprukkende Russen en Oostenrijkers te richten.  

De geallieerde eenheden hadden zich in lijn opgesteld, met infanterie voorop. De cavalerie stond erachter gegroepeerd in drie grotere concentraties. De Nederlandse cavalerie (waaronder RH6) stond in het midden. Om 10.00 werd er een duidelijk opbouw zichtbaar in de Franse linies (het Corps van D’Erlon) en als gevolg hiervan werd de 1^e Lichte Brigade van Gigny verplaatst naar het oosten van de weg Brussel-Charleroi en nam plaats achter de Britse infanteriedivisie van Picton. De 2^e Lichte Cavalerie Brigade (van Merlen) en Zware Cavalerie Brigade (Trip) bleven in eskadronscolonnes staan op de oude plaats in het midden. Een eskadron van DR4 dat die ochtend eten was gaan halen (o.l.v. lnt De Bellefroid) kon bij terugkomst hun regiment niet meer vinden en sloot zich maar aan bij DR5.

Op deze kaart is het noorden onder en het zuiden boven. In oranje de ontplooiing van de Nederlandse cavalerie op 18 juni omstreeks 11.00 uur. 6 = RH6. Rood is Britse troepen van Wellington en in blauw de Franse troepen van Napoleon. Zwart is het Brunswijck contingent onder bevel van Wellington. De beweging van de brigade van Gigny naar het oosten is zichtbaar.

De hoofdaanval op Wellingtons oostelijke flank zou worden ondersteund door een zogenaamde demonstratie van een Franse cavaleriedivisie op de uiterst westelijke flank en een misleidingsaanval op het zwaartepunt van Wellingtons verdediging: het chateau de Hougoumont. Deze demonstratie en de misleidingsaanval moesten om 11:20 uur beginnen. In het oostelijk gelegen zwaartepunt zou de Franse aanval plaatsvinden met een combinatie van cavalerie en infanterie. De hoofdaanval zou worden voorafgegaan door een inleidende artillerie beschieting. Deze beschieting werd, zoals wel vaker bij een Franse aanval, uitgevoerd door een grote batterij. Bij Waterloo telde deze grote batterij ongeveer 80 stukken en was opgesteld op ongeveer 600 meter vanaf de opstellingen van Wellington. Deze batterij was omstreeks 13:00 uur gereed om de inleidende beschieting te beginnen toen in het oosten onbekende troepen op het slagveld leken te arriveren. Verkenningen door de Franse lichte cavalerie wezen uit dat het de voorhoede was van het 4^e Pruisische legerkorps onder luitenant-generaal Von Bülow. Deze voorhoede bevond zich ter hoogte van Chapelle – St Lambert, zo’n zeven kilometer naar het oosten. De rest van het Pruisische leger bevond zich nog rond Wavre, nog eens acht kilometer verder naar het oosten.  

Napoleon had nu twee mogelijkheden. Wellington alsnog aanvallen, in de hoop dat zijn verdediging zou zijn doorbroken voordat de Pruisen te hulp konden komen, of terug te trekken en door middel van manoeuvreren een volgende kans  te creëren om de geallieerden afzonderlijk te verslaan. Napoleon koos voor de eerste optie, omdat hij veronderstelde dat maarschalk Grouchy zijn orders juist had geïnterpreteerd en het gros van het Pruisische leger zou binden, zodat deze zich niet kon mengen in zijn slag met het Brits-Nederlandse leger.  Drie kwartier later dan de oorspronkelijke plannen, om 13.45 uur, werd de hoofdaanval ingezet door de Franse infanterie, ondersteund door zware cavalerie tegen de linkerflank van Wellington Het Corps van D’Erlon viel aan in vier colonnes. De divisie van Allix tegen de boerderij La Haye Sainte, de divisie van Donzelot en Marcognet tegen het midden van de linkerflank van de Britse stelling en de divisie van Durutte tegen La Haye, Frishermont en Papelotte. 

Toen het duidelijk werd dat de Franse infanterie aanval een serieuze dreiging werd, kreeg de Nederlandse cavaleriedivisie rond 14.00 uur bevel zich in zuidoostelijke richting te verplaatsen tot achter en ter versterking van de eigen infanterie eenheden. Generaal-majoor Trip sloot met zijn Zware Cavalerie Brigade de weg richting Brussel af. De 2^e Lichte cavaleriebrigade onder bevel van generaal-majoor Van Merlen, met daarin het RH6 (onder commando van lkol Boreel) en DR5 onder commando van lkol De Merkx, nam ondersteunende posities in achter de al eerder naar het oosten verplaatste 1^e Lichte Cavalerie Brigade van generaal-majoor Gigny. Deze stond intussen opgesteld achter de meest oostelijke infanteriebrigade. Gigny had zijn brigade namelijk iets naar het oosten verplaatst en zelfs de drie eskadron van DR4 min of meer in voorste linie geplaatst met RH8 erachter. Van Merlens brigade kwam nu feitelijk achter de Union Brigade van Ponsonby terecht ongeveer ter hoogte van de boerderij van Mont St. Jean. Tijdens de verplaatsing naar de nieuwe locatie had de brigade al enkele verliezen geleden door kanonschoten die door de voorste linies heen vlogen en over de top van de heuvel richochetteerden. Een officier van DR4 vertelt over het aanhoudende kanonvuur:  

“Zoals ik al eerder vertelde waren we op de aangewezen plaats blootgesteld aan een aanhoudende regen van kanonskogels. Na een poosje keek ik rond naar mijn mannen en zag dat een paard van een dragonder in de twee lijn van mijn peloton alleen stond. Ik vroeg aan de dragonder ernaast waar de ruiter was. Hij antwoordde door naar de grond te wijzen. Daar lag de dragonder bewegingsloos met zijn hoofd verbrijzeld.”

Deze flankaanval werd vervolgens versterkt doordat de 5^e en 10^e Cuirassiers vanuit het Westen de vallei begonnen schoon te vegen. De Union Brigade verloor de helft van haar mannen en maar liefst tweederde van haar paarden. De restanten van de twee brigades waren feitelijk niet meer inzetbaar.

Dit fiasco van de tegenaanval door de Britse zware cavalerie vond onder meer zijn oorzaak in de autoritaire wijze van leidinggeven en de slechte bevelvoering van Wellington. In Wellingtons leger was het voor de Britten, in tegenstelling tot de Fransen, Pruisen en Nederlanders, uitgesloten dat er eigen initiatief werd ondernomen. Toen de Britse zware cavalerie onder Uxbridge vluchtte voor de Franse lansiers stonden twee Britse cavaleriecommandanten, Vandeleur en Vivian, met hun brigades werkeloos toe te kijken. Toen de Pruisische liaisonofficier hen vroeg waarom ze niets deden antwoorden zij:

“”Alas, we dare not! The duke of Wellington is very strict in enforcing obedience to prescribed regulations on this point.”

Toen de liaisonofficier naderhand vol ongeloof dit incident aan Wellington meldde sprak deze: 

““The two generals were perfectly correct in their answer, for had they made such an onslaught without my permission, even though the greatest success had crowned their attempt, I must have brought them to a court-martial.” 

“Who will attack first tomorrow, I or Bonaparte?”. 

Waarop de vragensteller antwoordde:

“Bonaparte”. 

“Well”,

antwoordde Wellington, 

“Bonaparte has not given me any idea of his projects; and as my plans will depend on his, how can you expect me to tell you what mine are?”

Gelukkig voor vele Britse cavaleristen hoefde de Nederlandse cavalerie zich niet te houden aan de onzinnige orders van Wellington en chargeerde de 1^e Lichte Cavalerie Brigade (staande op de uiterste linker flank) op eigen initiatief op de Franse lansiers die zo’n slachting aanbrachten onder de Britten en redde daarmee vele levens. Ook de Franse infanterie die alhier de oorden La Haye en Smohain al aardig genaderd waren, waren doelwit van de chargerende Nederlandse cavalerie. De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat ook het 12e Regiment Britse dragonders onder bevel van luitenant-kolonel Ponsonby zich ook op eigen initiatief in de mêlee stortte. Het eerste chargerende regiment was het Zuid-Nederlandse RH8 die de Franse infanterie aan de voet van de heuvel aanvielen. Deze werden op hun beurt weer aangevallen door de Franse 7^e Huzaren en 3^e Chasseurs á Cheval en de 3^e en 4^e Lanciers. De terugtocht van RH8 achter de Ohain-weg werd gedekt door de Congreve raketbatterij van Whinyates. Hier ging het nodig mis en enkele raketten kwamen neer tussen de rijen van RH8 met enkele doden en gewonden tot gevolg. Toen de Franse infanterie zich opnieuw trachtte te ordenen en voorwaarts te gaan, stortte het tweede regiment van de 1^e Lichte Brigade, DR4 zich op de Fransen. Dragonder Fundter van DR4 vertelt hierover: 

“Na het middaguur naderde een infanteriekolom onze positie en het vuur nam toe. Ook onze raketbatterij bleef hierbij niet achter… Toen de vijand dichtbij genaderd was en bijna ede top van de helling bereikte, ging het regiment voorwaarts, over de heg, en viel de kolom aan. Met goed resultaat, het gevecht duurde maar kort.”

Na de charge keerde DR4 terug achter de linies van het Schotse 92^e Regiment, wat de heuvelrand bezet hield. Luitenant-kolonel Baron van Heerdt tot Eversberg behoorde tot de staf van de 1^e Lichte Cavalerie Brigade en vertelt:  

“Om 12 uur deed een Franse aanval onze linkervleugel wijken. De generaal (de Gigny) had de brigade eerder al de weg naar Charleroi doen kruisen en volgde de bewegingen van de Engelse cavalerie en het Hannover regiment (Cumberland Huzaren). Het Engelse regiment sneed door de Franse infanterie heen. Het kanonvuur op dit moment werd zo intens, dat de Hannoveriaanse huzaren begonnen te twijfelen. Onze brigade stak de weg naar Wavre over. De generaal gaf opdracht aan RH8 om rechts te ontplooien in de laagte, tegenover een Frans vierkant, terwijl een Engelse Congreve batterij raketten in het blok schoot. RH8 bleef in positie en maakte geen gebruik van de verwarring. DR4 zette haar mars voort tot een veld waar eerder de Engelse cavalerie had gechargeerd en maakte vervolgens een charge tegen een zich hervormend Frans infanterieregiment. Op dit moment werd ritmeester Kreitzig gedood en ritmeester Van Pallandt gewond in zijn linkerbeen. Ook sneuvelde sommige dragonders en paarden. We maakten enkele gevangenen. Na deze charge sloot RH8 zich weer bij ons aan en nam haar plaats in de slagorde weer in. De generaal gaf bevel voor de terugtocht en ter dekking tegen Franse cavalerieaanvallen zochten we dekking achter de Highlanders (92^e Regiment) in een kleine laagte op 150 tot 200 pas afstand. Deze beweging werd prima uitgevoerd in echelon.” 

Ritmeester van Pallandt bleef ondanks zijn verwondingen zijn eskadron aanvoeren, maar zou aan het van de dag door zijn meerdere verwondingen dood van zijn paard vallen.

Er zijn nog twee beschrijvingen van deze charge. De eerste is de chef staf van het Nederlandse leger, generaal de Constant Rebecque die in zijn dagboek schrijft: 

“..De Belgische huzaren (=RH8) kwamen in perfecte orde in vol galop vanaf de heuvel en vielen aan op de flank van het 3^e Regiment Chasseurs á Cheval en het 3^e Regiment Linie Lansiers. Nadat de huzaren de flanken van deze regiment waren binnengedrongen, was er geen mogelijkheid meer voor de vijand om te reorganiseren. De lengte van hun lansen was nu een nadeel omdat de samenhang eerder al verloren was gegaan toen ze Vandeleurs dragonders (= Engelse cavalerie) achter na zaten en ze door de Belgen op een hoop werden gedrongen die het voordeel hadden dat ze met sabels gewapend waren die gemakkelijker op korte afstand gehanteerd konden worden. De Franse lansiers op de rechterflank konden echter niet steken noch afweren. Sommigen gooiden hun lansen weg en probeerden hun zwaarden te trekken, maar dit hielp niet. Voordat de Fransen in staat waren te reageren, kwamen de Nederlandse dragonders (DR4) in de tweede lijn en maakten de charge af. De enige mogelijkheid voor de Fransen was om terug te trekken en bescherming te zoeken achter de Franse infanterie, maar hierdoor toonden ze hun ruggen, waardoor de achtervolgende Nederlandse ruiters een mooie gelegenheid hadden om nog meer leed aan te brengen.”

Het tweede verslag is van generaal Gigny zelf die in zijn gevechtsverslag schrijft: 

“Om half twee in de middag zag ik een terugtrekkende beweging van onze troepen op de linkerflank. Ik gaf mijn brigade opdracht om pelotonsgewijs naar de linkerkant van de weg (naar Charleroi) te gaan, waar ik de Huzaren No.8 (RH8) opdracht gaf om in draf voorwaarts te gaan, gevolgd door het Regiment Lichte Dragonders No.4 (DR4) in echelonsformatie. We dwongen de gehele (Franse) cavalerie in front van ons, bestaande uit lansiers, om zich terug te trekken.” 

Hij vertelt verder over een poging om Franse infanterie aan te vallen: 

“(de Franse cavalerie) trok zich terug naar de flank van een talrijk Frans bataljon in blok dat in positie stond op een hoogte aan de andere kant van de vallei. Halverwege de afstand naar dit vierkant, gaf ik het bevel halt te houden. Mijn verkenners waren al in gevecht met die van hun. Enkele momenten later stuurde de vijand nog meer verkenners naar voren, gevolgd door een paar compagnieën en zelfs cavalerie op mijn linkerflank. Omdat het vuur van de vijand toenam, gaf ik het bevel tot de terugtocht. Na de vallei weer overgestoken te zijn, nam ik positie in vlakbij infanterie, bestaande uit Schotten.” 

De 1^e Lichte Cavalerie Brigade kreeg van Uxbridge opdracht om in positie te blijven en aldaar in positie staande batterijen artillerie te beschermen. Later zou de brigade weer naar de westzijde van de weg naar Charleroi worden verplaatst.

Ook de 2^e Lichte Cavalerie Brigade nam deel aan deze fase van de strijd en dan met name door het verdrijven en krijgsgevangen nemen van de resterende Franse infanterie die zich in front van de geallieerde opstellingen probeerde te hergroeperen. Dit was in front van de onder druk staande infanterie brigade van Bijlandt. In tegenstelling tot de Britse cavaleristen hielden de Nederlandse regimenten, RH6 en DR5, tijdig halt in de vallei om zo de vluchtende Britse cavalerie de aftocht te dekken. Daarna en onder toenemend vijandelijk artillerievuur van de grote Franse batterij, trokken zij zich geordend terug. Een infanterist van de brigade van Bijlandt zag deze charge vertelt hierover:  

“…de vijand naderde ons met musketten in de aanslag, maar de cavalerie liet dat niet op zich zitten. Onder hen waren de huzaren van Boreel. Zij namen een aantal gevangenen en joegen deze zo snel achter onze linies alsof ze niet te stoppen waren. Het slagveld lag vol met lijken.” 

Een andere soldaat schreef in zijn dagboek: 

“de vijand probeerde drie blokken  te vormen, maar de Engelse en Nederlandse cavalerie sabelde er één neer en nam het andere gevangen. Hierbij veroverden ze twee gouden adelaars en een vlag en trokken zich toen pas terug..” 

De door de Nederlandse cavalerie gemaakte Franse gevangenen werden door 400 infanteristen van de aangeslagen brigade van Bijlandt en Inniskilling Dragonders naar Brussel afgemarcheerd.

De Franse aanval op de linkerflank, de mislukte charges van de twee Britse cavaleriebrigades en de posities van de Nederlandse cavalerie tussen 13.00 en 15.00 uur. De drie afzonderlijke Nederlandse brigades zijn in oranje weergegeven. 6 = RH6

Met het praktisch verloren gaan van zijn zware Britse cavalerie in de aanvangsfase van de slag was Wellington zijn belangrijkste manoeuvremiddel kwijt om het initiatief te nemen in het gevecht. Weliswaar was de Engelse zware cavalerie het belangrijkste maar niet het enige middel. Er was nog altijd de Nederlandse cavalerie. In deze fase van de slag, nog veel meer dan aan het begin van de dag, kwam het nu aan op de Pruisen. Als die te laat kwamen, was alles verloren. Maar de Pruisen, met name de chef staf Gneisenau, hadden niet zoveel haast. Gneisenau was niet vergeten dat Wellington ondanks zijn belofte tot wederzijdse steun op16 juni de Pruisen bij Ligny niet te hulp was gekomen. Hij voelde er niets voor om weer door Wellington te worden gebruikt. Hij gaf de commandant van het 4^e Pruisische legerkorps  dan ook expliciet de opdracht mee zich ervan te overtuigen dat ‘deze Brit’ zelf wel wilde vechten, voordat de Pruisen aan het gevecht gingen deelnemen.  

Door het afslaan van de eerste Franse aanval op de oostelijke flank van de Brits-Nederlandse verdediging trad een gevechtspauze in die de geallieerde commandanten gebruikten om het centrum van de verdediging te versterken. Napoleon benutte deze tijd om de nog steeds voortdurende misleidingsaanval op Hougoumont te ondersteunen met houwitsers en voorts door de grote batterij in zijn centrum te versterken. Het artillerievuur van deze batterij bracht zware verliezen toe aan Wellingtons centrum, waarop Wellington zijn eenheden liet terugvallen naar de achterhelling van zijn opstelling om hen zodoende meer bescherming te bieden tegen dit artillerievuur. 

“dek mij ik ga chargeren!”. 

Waarop ook deze elite cavaleristen aan de charge gaan deelnemen. Napoleon, die door zijn chef-staf, maarschalk Soult, werd geattendeerd op de eigenmachtig uitgevoerde cavalerieaanval, stelde vast dat deze aanval te vroeg in de slag werd uitgevoerd, maar hij gaf tegelijkertijd bevel deze aanval met alle cavaleriemiddelen te ondersteunen. Hierop werd ook het 3^e Franse cavaleriekorps en de zware cavaleriedivisie van de Garde opgedragen aan de charges deel te nemen. In totaal namen 67 eskadrons geformeerd in 20 regimenten deel; ruim 11.200 ruiters!

werd geattendeerd op de eigenmachtig uitgevoerde cavalerieaanval, stelde vast dat deze aanval te vroeg in de slag werd uitgevoerd, maar hij gaf tegelijkertijd bevel deze aanval met alle cavaleriemiddelen te ondersteunen. Hierop werd ook het 3^e Franse cavaleriekorps en de zware cavaleriedivisie van de Garde opgedragen aan de charges deel te nemen. In totaal namen 67 eskadrons geformeerd in 20 regimenten deel; ruim 11.200 ruiters!Bij het zien van de voorbereiding voor deze charge verplaatste de generaal-majoor Trip zijn Nederlandse Zware Cavalerie Brigade terug vanaf de positie langs de verharde weg naar Charleroi naar zijn oude positie. Maar wel meer voorwaarts tot vlak achter de infanterie eenheden die zich in zogenoemde carrés opmaakten voor de naderende Franse cavalerie aanval.  De twee lichte cavalerie brigades volgden ook, staken de verharde weg in galop naar het westen over en namen iets verder achter de zware cavalerie posities in. De brigade Van Merlen stond links achter de brigade van Trip , terwijl de brigade van Gigny zich rechts achter positioneerde. De Nederlandse cavalerie stond nu tussen de Engelse cavalerie. Allen stonden ze gedekt achter de heuveltop. Doordat door de eerste charge er geen zware Engelse cavalerie meer over was, vormde de Zware Cavalerie Brigade van Trip de enige zware cavalerie reserve. Op twee na waren nu alle geallieerde cavalerie regimenten in het midden (west van de verharde weg) opgesteld. Ongeveer 7000 ruiters, waarvan ongeveer 40% Nederlands en Belgisch. Generaal Trip in zijn gevechtsverslag:

“Ik ontdekte dat een grote groep vijandelijke kurassiers zich verzamelde in de vlakte in front van het plateau (rechts en achter La Haye Sainte) en zich op maakte om voorwaarts te gaan. Ik bracht mijn brigade terug naar de oude positie op de hoogte achter de Engelse, Hannoveriaanse en Nassau infanterie. We waren nauwelijks aangekomen of de kurassiers begonnen al te chargeren..”

De Franse aanval was compact met meer dan 5000 ruiters. Voorop reden de kurassiers met op de flanken geëchelonneerd naar achteren lansiers en jagers te paard. De voorste rij was 500 ruiters in linie. Heuvelop nam het tempo was af door de modderige bodem. Tussen de boerderijen La Haye Sainte en Hougemont was er minder ruimte en moesten de rijen ruiters indikken. Het was rond 16.00 uur toen de eerste aanvalsgolf van de Franse cavalerie de geallieerde artilleriebatterijen en infanteriecarrés overspoelde onder het continue schreeuwen van “Vive L’Empereur!” De Franse Cavalerie lukte het om de eerste linie artillerie batterijen neer te rijden en  versnelde op de heuveltop tot een galop. Een Engelse artillerist schrijft: 

“As those on the right neared the ridge, the French artillery discontinued firing, and ours opened with grape, canister and shrapnel shells, which rattled like hail on the steel-clad warriors; but they pressed on, regardless of our fire, toward the British guns, the horses of which have been sent to the rear. Every discharge (the load was usually double), threw them in great disorder. But exited by trumpets sounding the charge, they rode up to the cannons’s mouths, shouting “Vive l’Empereur!”

Het lukte de Franse kurassiers niet om de in meerdere linies opgestelde en elkaar steunden Engelse infanterieblokken  te doorbreken. Daarop besluit generaal Trip de Nederlandse Zware Cavalerie Brigade in te zetten en die viel aan op het 7^e en 12^e Franse kurassiersregiment (onder leiding van majoor generaal Travers). Hij zet aanvankelijk eerst het Regiment Caribiniers No1 (RC1) in en houdt het Regiment Caribiniers No2 (RC2 in reserve. Gevechtsverslag van generaal Trip: 

 

“Ik bracht mijn brigade in beweging, maar moest het tempo terugbrengen omdat de vijand nog te ver weg was.” 

RC1 ging voorwaarts in stap en later in draf om verband te kunnen houden en relatief uitgerust de charge te kunnen inzetten. De Fransen paarden daarentegen waren al uitgeput van de draf heuvelopwaarts en de modderige grond. Ook hadden de Franse kurassiers niet veel bewegingsruimte door de compacte masse ruiters. De laatste 100 meter van de charge van RC1 werd in vol galop uitgevoerd. Na een heftig treffen trokken de Franse kurassiers zich in wanorde terug. Een ooggetuige van de Nassau brigade schrijft: 

De Franse kurassiers werden voortgejaagd naar het noorden, maar daar kwamen ze Nederlandse cavalerie tegen, waaronder een regiment Caribiniers. Onder wild geroep van ‘Vive l’Empereur’ en ‘Oranje Boven’ wierpen de beide zijden zich op elkaar. Mannen en paarden draaiden om elkaar heen als golven in een draaikolk, vanwaar als het ware bliksemschichten opflitsen als een sabel werd geheven of een schot afgevuurd. Oorverdovend was het geschreeuw, gekletter van de sabels en het gehinnik van de paarden die elkaar beten. ‘Hoera, Oranje Boven’ echode rond, omdat de Fransen zich terugtrokken.” 

De Franse linker vleugel trok zich terug, later gevolgd door de rechtervleugel, naar de valleilaagte ongeveer ter hoogte van de boerderij La Haye Sainte. Sommigen van beiden zijden kenden elkaar. Het Franse 12^e Regiment Cuirassiers bestond namelijk uit restanten van het vroegere 14^e Regiment Cuirassiers, wat een regiment was geweest onder de leiding van generaal Trip. De Franse generaal Travers had bijvoorbeeld een Regiment Grenadiers te Paard gecommandeerd in de Koninklijke Garde van het Koningrijk Holland. En generaal Trip had als luitenant-kolonel onder Travers gediend. Twee eskadrons van RC2 volgden de charge van RC1. RC3 werd achtergehouden. Luitenant Morbotter van RC3: 

“I don’t know what part of the 3rd took in that charge. In that charge we captured or killed about 50 to 60 cuirassiers, if the 1^st regiment had been equipped with more breakable weapons, it could have done more, but to charge against cuirassiers without cuirass and with light weapons is no easy affair..”

Maar veel tijd hebben de Nederlandse regimenten niet om te hergroeperen, want een nieuwe golf van Franse cavalerie bestormt het plateau. Luitenant Morbotter weer: 

“While 5 or 6 squadrons of Chasseurs were nearing our position, we regrouped at 300 paces to the rear, on our right stood a regiment of Nassau. In that charge, the 1^st regiment had 7 out of 8 officers wounded and lost major Bisdom.”

Huzaar Wouter van Schalkwijk die in RC1 diende schrijft later: 

“Om ongeveer drie of vier uur voerde het regiment een nieuwe aanval uit. Deze aanval werd meerdere keren herhaald en elke keer hadden we veel gewonden, waaronder de kolonel, zodat het bevel terecht kwam bij ritmeester Heshusius.”

 Inderdaad was de commandant van RC1, lkol Coengracht door een kanonskogel gedood en kwam ook zijn plaatsvervanger majoor Bisdom om het leven. Het bevel werd overgenomen door ritmeester Heshusius. De nieuwe golf Franse ruiters kwam van de linkerflank en bestond uit de kurassier brigades van Dubois en Farine (1e, 4e, 5e en 10e Regiment Cuirassiers), ondersteund door de Chasseurs á Cheval en Lansiers van het Corps Lefebre-Desnoëttes. Ook op deze Franse ruiters wordt door de haastig gehergroepeerde Nederlanders gechargeerd, terwijl ook Engelse cavalerie (dragonders o.l.v. Dornberg) chargeerden. Deze Nederlandse charge werd uitgevoerd door RC2 met het volgende RC3 in reserve. Tijdens deze gevechten hanteerden beide partijen rechte sabels (de zogenaamde ‘pallasch’). Dit resulteerde in typische steekwonden, waardoor het aantal doden en gewonden tijdens dit gevecht relatief hoog was. Door zijn enthousiasme meegesleept galoppeerde ook de Prins van Oranje naar het front van RC2, terwijl hij in het Frans riep: 

“Allons, mes camerades, sabrons ces Français, la victoire est á nous!” 

De Franse kurassiers werden niet alleen teruggeslagen maar tot ver in de vallei achtervolgd. Maar ook nu weer wisten de Nederlandse cavaleristen hun discipline te handhaven en trokken zij zich tijdig en geordend terug naar hun uitgangsstelling. Zelfs Wellington kon er niet omheen dat de Nederlandse cavalerie zijn mannetje had gestaan en vermeldde in zijn eerste verslag – zogenoemde ‘despatches’ –  dat de generaal-majoor Trip, die samen met de divisiecommandant, luitenant-generaal baron De Collaert, de charge aanvoerde: ‘conducted himself much to my satisfaction’.  Generaal-majoor de Constant Rebecque schrijft in zijn rapport: 

“De cavalerie aanvallen waren continue. Deze van de vijand spoelde als lava tussen onze infanterieblokken, waar we herhaaldelijk dekking in zochten. Toen viel onze cavalerie op haar beurt aan. Generaal Trip voerde een prachtige aanval uit met onze Carabiniers.” 

Maar de beproeving was nog niet voorbij. De Franse cavalerie had zich weliswaar teruggetrokken naar de voet van de vallei, maar niet verder. Maarschalk Ney besloot een nieuwe poging te wagen. Hij bracht het 3^e Corps van Kellerman naar voren, bestaande uit 7 eskadrons kurassiers, 7 eskadrons dragonders en 6 eskadrons carabiniers. Hierbij liet hij de Divisie Zware Cavalerie van Guyot aansluiten, bestaande uit 6 eskadron Grenadier te Paard, en 7 eskadrons Dragonders. Samen met de restanten van de eerste aanval werden er nu 76 eskadrons met 10.000 ruiters gereed gesteld. Allemaal in een relatief klein gebied met feitelijk maar front ruimte voor 8 eskadrons tegelijk. Rond 17.00 uur mengde deze tweede golf Franse zware cavalerie zich in de strijd en voerden de geallieerde infanterie en cavalerie een fel verdedigend gevecht tegen deze enorme massa aan cavaleristen. De Fransen vielen in eskadronscolonnes aan vanwege het gebrek aan ruimte. Ze vielen nu meer naar het westen aan, dichter bij de boerderij Hougoumont, waar Engelse infanterie nog altijd stand hield. Geallieerde artillerie op de heuvelrug beet stevig van zich af en veegde groepen Franse ruiters van hun paard. Hele banen werden weggevaagd, maar de Franse cavalerie bleef voorwaarts bewegen. Ook de geallieerde infanterie schoot vele Franse ruiters van hun paard, die de Engelse infanterieblokken omspoelde. Britse cavalerie voerde tegenaanvallen uit, waarbij het gebrek aan manoeuvreruimte een grote hinder was. Een Schotse infanterist: 

“We stood in square for some time, whilst the 13th Dragoons and a squadron of French dragoons were engaged. The 13^th Dragoons retiring to the rear of our column, we gave the French a volley, which put them to the right-about. Then the 13^th were at them again.” 

De Britse infanteriedivisie werd hierbij bijna weggevaagd, maar gelukkig is de Nederlandse generaal Chassé met zijn infanteriedivisie vanuit het gehucht Braine l’Alleud op eigen initiatief naar het centrum van de slag getrokken. Hij wist het dreigende gat in de verdediging net op tijd te dichten. 

De 1^e Lichte Cavalerie Brigade van generaal-majoor De Ghigny (RH8 en DR4) nam geen deel aan de tegenaanvallen op de eerste aanvalsgolven van de Franse kurassiers, maar in hun positie op het westelijk deel van het slagveld hadden ze ook te lijden onder Frans artillerievuur. Dragonder J.C. Fundter van RD4 schrijft: 

“de paarden van kolonel Renno en ritmeester Baron van Kraijenhoff werden gewond, die van de luitenant Baron van Lijnden tot Oldenhaller, Baron van Anderwerelt Houttuijn en Grothe werden gedood. Het tweede paard dat Anderwerelt besteeg kreeg zijn been weg geschoten, waardoor de luitenant buiten gevecht werd gesteld door de verwondingen die hij bij de val op hierdoor opliep. Het eskadron van Baron van Kraijenhof had op een bepaald moment geen luitenants meer over. Daarna werden ook ritmeester Baron van Kraijenhof en luitenant Muyser gedood en van Zuylekom dodelijk gewond. Hun paarden werden hierbij ook gedood. Luitenant Daije, die vanwege een wond aan zijn hand door dragonder Zadelhoff naar achteren werd gebracht, werd vermoedelijk rond dit tijdstip ook gedood omdat we zijn paard zonder ruiter naar de vijand zagen lopen en sindsdien niets meer van de luitenant hoorden.”

Ze zagen de strijd ook rechts ook gebeuren. J.B. Christemeijer van DR4 schrijft: 

“Ney had versterking gevraagde en in vol galop stormden 4000 kurassiers op de heuvelrand af, gevolg door lansiers, dragonders en huzaren, met hun sabels naar voren gestrekt en Ney aan het hoofd onder het schreeuwen van ‘Vive l’Empereur!. Ze hakten op al geschonden Engelse infanterie in, maar de Britten en het Duitse Legioen (Hannoverianen) stonden als een muur. Terwijl de eerste linie de paarden van hun aanvallers met de bajonetten opving, ontvingen de mannen erachter de gevreesde ruiters met een vernietigend vuur. Maar de divisie Alten, die de eerste aanval opving, was na een kort verzet min of meer gebroken en vrijwel vernietigd door de massieve druk van de paarden die ook nog eens van achteren werden voortgestuwd. Hij meldt ook de aankomst van de divisie van Chassé: “… in de tweede lijn, die nu aan de beurt was, namen nu ook Nederlandse strijders deel aan het gevecht, net zoals Clinton en zijn Engelsen, toen onze Divisie Chassé , arriverend vanuit Braine Le Leud in de namiddag, haar plaats in de linie innam. Het was ook hoog tijd voor deze versterking, hoewel maar 4000 man sterk en hoewel vijandelijke cavalerie zich deels terugtrok, uiteengerukt door musketvuur vanuit onze blokken  en kanonskogels van onze batterijen, leek het erop alsof hun zwermen in onze rug opstonden en hun aanvallen met hernieuwde kracht inzetten. Hun voorste ruiters moesten over stapels lijken van ruiters en paardenlichamen heen springen en hun sabels kletsen op de plekken waar ze onze infanterie op de flanken konden raken. Hele linies van ons werden neergemaaid zoals gras in het veld door scherpe lansen van hun lichte cavalerie of lange zwaarden van de verschrikkelijke kurassiers en carabiniers. Dit was geen normale aanval meer, waartegen onze mannen zich moesten beschermen, maar aanhoudende golven van een wild zwerm ruiters, wiens woede verergerd was door de salvo’s van de Congreve raket batterij die wreed huis hield in hun midden.” 

Dat de lichte brigades niet van meet af aan werden ingezet was begrijpelijk. De huzaren en lichte dragonders zouden bij een directe confrontatie met de kurassiers, met hun langere rechte zwaarden, geen partij zijn geweest. Bij de tweede aanvalsgolf kreeg de Brigade van De Gigny persoonlijk van de Prins van Oranje toch opdracht te chargeren op de Franse zware cavalerie die op het punt stond de geallieerde linie te doorbreken. Er was op dat moment geen andere cavalerie eenheid voorhanden. Alleen het Engelse 7^e Regiment Huzaren (o.l.v. Colquhoun Grant) was nog beschikbaar, die deelname aan de charge van de 1^e Lichte Brigade. In eerste instantie had de charge van de Lichte Brigade succes, maar na enige tijd werden de huzaren en dragonders teruggedreven. Dragonder F.C. Fundter van RD4 vertelt: 

“Twice we conducted a charge and were hailed by the Prince, but each time we had to yield because of superior numbers and the lethal canonfire, we reassembled at the vacated spot under cover of both infantry squares and the battery.” 

RH8 had echter van al die gevechten op deze dag intussen 8 officieren en 277 mannen dood of gewond verloren en dat vanuit een oorspronkelijke sterkte van 400 ruiters. De regimentssterkte was hierdoor feitelijk teruggebracht tot één eskadron. Ook DR4 had de doden en gewonden, waaronder de regimentscommandant lkol Renno die gewond was geraakt aan zijn been en zijn paard had verloren. Het commando over DR4 ging over naar majoor von Staedel. Een veteraan van RD4 vertelt over de zware gevechten: 

“de (kanons)kogels vlogen over onze hoofden, sneller dan het getik van een horloge. Ritmeester Maschek stond voor zijn eskadron en riep zijn mannen toe om dapper te zijn. Toen werd hij plotseling getroffen door een vijandelijk schot die hem dood op de grond deed vallen. Een moment later schreeuwde iemand in ons eskadron: “de arm van luitenant Zuylekom is verpletterd!” Inderdaad zag ik hem naar achter gebracht worden (hij stierf later aan deze wond in Brussel). Kort hierna werd het paard van luitenant Muyser in de borst getroffen. Deze dappere officier besteeg gelijk hierna een paard van de Engelse cavalerie die naast onze paarden stond. Telkensweer zag ik mannen naast en achter me vallen. The kanonskogels die in de modder terecht kwamen, gooiden grote hoeveelheden modder op ons en onze paarden.” DR4 bestond nog slechts uit 5 officieren en 200 mannen en paarden. 

Ondertussen lag de 2^e Lichte Cavalerie Brigade, met daarin RH6 en RD5, ook onder zwaar Frans artillerievuur. De brigade werd pas bij de tweede Franse aanvalsgolf ingezet om de Nederlandse zware cavalerie te dekken. Bij deze charges kwam de brigade in gevechtscontact met de lichte cavalerie van de Franse Garde (behorende tot het Corps van Lefebre-Desnoëttes). Hiertoe behoorde ook het 2^e regiment Chaveau-léger Lanciers (de zogenaamde ‘Rode Lansiers’) waartoe voorheen een aantal Belgische dragonder van RD5 hadden behoord en waarvan Van Merlen zelf voorheen in 1813 regimentscommandant was geweest. In totaal chargeerden de huzaren van Boreel (RH6) samen met het regiment dragonders nummer 5 (RD5 nu o.l.v. majoor de Looz Corswarem) vier keer op diverse Franse eenheden. Hierbij werden ze ondersteund door Hannoveriaanse en Engelse cavalerie van Arentschildt en Dörnberg. 

“Kolonel, u heeft niets bereikt met al uw aanvallen behalve dan het verlies van vele mannen en paarden. Ik heb de vijand in de flank en rug aangevallen en hem verdreven met slechts het verlies van 8 man en 12 paarden. Ik heb de eer u te groeten en zal mijn plaats aan het einde van het regiment weer innemen.” 

Opnieuw waren familieleden aan weerszijden. Een zoon van de Franse generaal Dubois was luitenant in het regiment Lichte Dragonder No.5 in Van Merlens brigade. Generaal-majoor Van Merlen bevond zich zelf af en toe ook in het mêlee. Hij zag hierbij generaal Dubois persoonlijk, maar de beide mannen vielen elkaar niet aan. Van Merlen groette de generaal en zei in het Frans: 

“Dit generaal, is mijn zijde van het veld – die kant is van u. Pas op uzelf! Adieu” 

Tijdens die gevechten sneuvelde  generaal-majoor Van Merlen echter. Na een charge met RH6 en RD5 op Franse tirailleurs iets oost van de boerderij La Haye Sainte stapte Van Merle van zijn paard en werd dodelijk getroffen door een kanonskogel. Zijn Aide-du-Camp, ritmeester Bellefroid sprong van zijn paard om hem te helpen en hielp hem van het slagveld, waarbij een huzaar van RH6 en een dragonder van RD5 hem droegen. Ze drogen hem naar Mont St.Jean waar de medische hulppost was. Hier probeerde de arts Rodi hem te redden: 

“Ik werd door de adjudant van Van Merlen weggehaald bij de gewonden om naar zijn gewonde generaal te kijken, die naar een nabijgelegen schuur was gebracht. Daar lag de dappere generaal op het stro, dodelijk gewond: een kanonskogel had een gedeelte van zijn buikwand weggenomen en zijn ingewanden verwoest. Verbinden had geen nut meer. Ik legde wat linnen over de man en de generaal zei tegen me (want hij was bij bewustzijn). “Meneer, u kunt niets meer voor me doen, maar ik lijd enorm. Dood me door me leeg te laten bloeden” Ik zei dat dat niet toegestaan was: “Maar wilt u wat drinken? U moet dorst hebben.”

De generaal knikte bevestigd.

Gelukkig had ik nog wat wijn overgehouden wat in het artilleriepark had gekregen. Ik deed er wat water bij. De generaal dronk het met genoegen en terwijl ik bezig was met andere gewonden, stierf hij. 

Volgens ritmeester adjudant van Doren waren zijn laatste woorden: 

“Ik sterf tevreden. Ik heb nooit iemand kwaad gedaan.”

Het bevel over de brigade werd overgenomen door de luitenant-kolonel Boreel. RH6 had overigens intussen al zware verliezen geleden. Majoor de Jacoby kreeg een sabelhouw over zijn hoofd en gezicht (eerder al bij Quatre Bras). 1^eLuitenant Zwanebeek Pauw had ook een sabelhouw op het hoofd gekregen (bij Quatre Bras) en een kogel in zijn rechterarm. 1^e Luitenant Deebets (Waterloo) een kogel in zijn linkervoet. 2^e Luitenant Rendorp (bij Quatre Bras) had zelfs een sabelwond in beide armen. Gedood waren de ritmeester Willem van Wijnbergen (Waterloo), ritmeester Maurits van Heijden (Waterloo), luitenant Willem Verhellouw (Waterloo), luitenant Willem Wolf (Quatre Bras) en kornet (jonker) Cornelis Breda (Waterloo). 

De 2^e Lichte Brigade trok zich onder leiding van lkol Boreel weer terug achter de heuvelrand ter hoogte van de boerderij Mont St. Jean. Ook hier waren ze niet veilig voor kanonsvuur omdat de Franse artillerie intussen hoger was gaan richten om over de eigen Franse cavalerie te kunnen vuren. Lkol Tomkinson van het Engelse 16^e Regiment Light Dragoons vertelt over RH6: 

“A regiment of cavalry of the Pay Bays, not liking to remain so close to the infantry, had withdrawn to a greater distance, and received many shots which passed over our heads.” 

Lkol Boreel galoppeerde hierna naar de divisie commandant luitenant-generaal Collaert en vroeg toestemming om naar een veiliger locatie te mogen gaan met zijn brigade. Collaert gaf bevel aan Boreel om positie te kiezen vlak bij de Zware Cavalerie Brigade, toen hij getroffen werd door een granaatscherf in zijn voet. Hij verliet het slagveld en gaf het bevel over aan generaal-majoor Trip. Kolonel de Bruyn van het RC2 nam het bevel over de Zware Cavalerie Brigade over. 

De Franse cavalerie aanval op de rechterflank in de vroege avond (16.00 – 19.00) met geallieerde infanterieblokken  en cavalerie tegenaanvallen. 

Het effect van de massale, tot vier maal toe herhaalde Franse cavalerie-aanval was groot. De Brits-Nederlandse infanterie  had  zware verliezen geleden en was uitgeput. Ook de Brits-Nederlandse cavalerie en het merendeel van de artillerie was grotendeels buiten gevecht gesteld. Het uiteindelijke doel van de Franse cavalerieaanval werd evenwel niet gerealiseerd: de geallieerde verdediging werd niet doorbroken omdat de Franse aanval onvoldoende door infanterie werd ondersteund.

Om die doelstelling alsnog te bereiken werd opnieuw, dit maal met vooral infanterie, wederom het centrum aangevallen. Gedurende de Franse cavalerie-aanval hadden Franse tirailleurs kans gezien de boerderij La Haye Sainte te omsingelen. Een Britse poging om de belegerden te ontzetten liep uit op het afslachten van twee bataljons van het zogenoemde ‘Kings German Legion’. Omstreeks 18.00 uur moest de boerderij onder zware verliezen worden prijsgegeven. Rond deze boerderij lanceren de Fransen vervolgens hun tweede aanval op het centrum van de geallieerde verdediging. Ze slaagden er zelfs in een zandkuil en een kleine verhoging te veroveren in de buurt van de verharde weg, noord van de boerderij La Haye Sainte. Generaal Trip verzamelde opnieuw zijn ruiters voor een tegencharge. Generaal Uxbridge leidde in persoon deze aanval maar toen hij omkeek volgende niemand hem. Dit had vermoedelijk te maken dat Generaal Trip conform gebruik langzaam de aanval in stap inzette en goed de formatie hield, terwijl de Engelse cavalerie gewend was woest(er) op de vijand af te stormen met als gevolgd dat de formatie en samenhang verloren ging door de vele hindernis op het slagveld vanwege de dode paarden, ruiters, kanonnen en infanterieblokken. Uxbridge was hevig verontwaardigd en vergaf Trip dit nooit meer. Twintig jaar later schreef hij: 

“I have the strongest reason to be exceptionally dissatisfied with the general conduct of a Brigade of Dutch Heavy Cavalry..” 

Dit tegenaanval van de zware Nederlandse cavalerie had minder succes met deze nieuwe aanval, vanwege de al geleden verliezen en algehele vermoeidheid. De tegenaanval werd ingezet van RC1 en RC3 in eskadron colonne, maar liep min of meer vast. Lkol Lechleiter van RC3 werd zwaar gewond door een granaat die de gehele linkerkant van zijn rechterdijbeen wegvaagde. Hij stierf later in Brussel door het bloedverlies. Majoor de Galliéres nam het bevel over en werd tegelijkertijd door zijn hoofddeksel geschoten. Ritmeester Jonquières had twee paarden onder zich vandaan zien schieten, maar een nog zwaarder lot trof hem. Zijn twee zonen overleefden de strijd niet. Eén sneuvelde binnen het 7e bataljon Nationale Militie en één binnen zijn eigen RC3. Die laatste stierf na de slag in Brussel en was slechts 17 jaar. RC2 verloor maar liefst één derde van haar sterkte en kreeg na de slag maar liefst 27 Militaire Willems Orde uitgereikt.

Voordat de Fransen hun volgende aanval konden lanceren, trad voor de tweede keer die dag een korte gevechtspauze op. Wellington maakte hiervan gebruik door eenheden van zijn flanken te verplaatsen naar zijn centrum. Eén van deze eenheden was de Nederlandse 3^e infanteriedivisie onder bevel van de Nederlandse luitenant-generaal Chassé, die eerder al op eigen beweging was opgerukt naar de frontlinie op de rechtervleugel. Boreel probeerde intussen het laatste bevel van Collaert uit te voeren en zich met zijn 2^e Lichte Cavalerie brigade te positioneren bij de Zware Cavalerie Brigade. Dit lukt nauwelijks, ondermeer doordat deze brigade op dat moment enkele charges uitvoerde en dus niet op de aangewezen positie bevond. RH6 sloot zich aan bij nabij staande Engelse dragonders (Brigade Vandeleur), terwijl het later arriverende RD5 zich bij de 1^e Lichte Brigade van De Gigny aansloot. De 2^e Lichte Cavalerie Brigade verloor hierdoor haar samenhang.

Aan Franse zijde scheen het succes voor het grijpen te liggen. De geallieerde artillerie batterijen waren overlopen en de geallieerde infanterie op de heuvelrug leek ondergedompeld in golven van Franse ruiters. Bovendien waren enkele veroverde Engelse vaandels naar Napoleon gebracht. Inderdaad hadden enkele minder ervaren Hannoveriaanse en Nederlandse eenheden hun posities verlaten en waren naar achteren gevlucht. De weg naar Brussel zat verstopt met terugtrekkende en vluchtende mannen, paarden en wagens. Ook de rijen Nederlandse ruiters waren intussen behoorlijk uitgedund. Majoor van Gorkum van de staf van generaal de Constant Rebecque rapporteert: 

“De vijandelijke aanvallen volgen elkaar zonder pauze op en het aantal gewonden van de infanterie en cavalerie nam toe. De gewonden van de cavalerie hadden vreselijke wonden in hun lichamen, hun armen eraf of langs hun zijde hangend, zichzelf nauwelijks in het zadel houdend, vertrappelden en duwden aan de kant de gewonde infanteristen, die de weg zo verstopten dat de gevechtstrein naar het front, haar weg door deze massa moest banen in de meeste ondankbare manier voor deze gewonden. Degene die niet snel genoeg aan de kant gingen werden genadeloos overreden. Het was een vreselijk aanzicht.”

Napoleon gaf rond 19.00 uur zijn Garde het bevel om de aanval op Wellingtons verdediging in te zetten. Napoleon stelde daarvoor vijf Gardebataljons met elk circa 600 man onder bevel van maarschalk Ney, die de eenheden persoonlijk voorging in de aanval. Tijdens deze nieuwe dreigende Franse gereedstelling werd de Prins van Oranje gewond door een musketkogel toen hij met de officieren van de 1^e Lichte Brigade Cavalerie van De Gigny sprak. Hij werd afgevoerd naar achteren. 

Merkwaardig genoeg viel maarschalk Ney niet aan op het uiteengeslagen centrum, maar op het nog redelijk intacte westelijke deel van de geallieerde verdediging. Het eerste Gardebataljon viel net iets west van de boerderij La Haye Sainte aan en verdreef de laatste Britten uit hun opstellingen, maar werd vervolgens onder flankerend vuur genomen door de batterij van de Nederlandse kapitein Krahmer en in de westflank aangegrepen door de 1^e infanterie brigade van de divisie Chassé onder bevel van kolonel Detmers terwijl RH6 dekking aan de batterij Krahmer de Bichin gaf om hen te beschermen tegen vijandelijke cavalerieaanvallen. Gesteund hierdoor ging de infanterie van kolonel Detmers, even later gevolgd door Engelse en Hannoveriaanse infanterie eenheden. Door deze uitmuntende samenwerking tussen de huzaren van Boreel, de rijdende artillerie en de infanterie moest dit eerste Franse gardebataljon na zware verliezen de voortzetting van de aanval staken. Nog drie Gardebataljons vielen het centrum iets westelijker aan, maar werden tot staan gebracht door de 1^e Britse brigade, die op zijn beurt weer werd teruggedreven door het vijfde en laatste Franse Garde bataljon. Toen dit vijfde bataljon omstreeks 20.10 uur door een aanval in de flank door de 3^e Britse brigade werd teruggedreven ging een algemene golf van ontzetting door de Franse gelederen. Dit was nog nooit voorgekomen. De Franse Garde bleek niet in staat om het in al zijn voegen krakende centrum van Wellingtons verdediging de genadeklap toe te brengen. ‘Sauve qui peut’, redde wie zich redden kan, klonk op uit het Franse linies en de daad bij het woord voegende, brokkelden langzaam de Franse eenheden af. Alleen de Garde hield nog stand. En hoewel de Franse generaal Cambronne nimmer de woorden sprak: “La Garde meurt et ne ce rend pas” (de Garde sterft, maar geeft zich niet over), kwam het daar wel op neer.  

19.00 – 21.00 De laatste fase van de slag. Nederlandse en Engelse cavalerie achtervolgt de verslagen Franse Keizerlijke Garde. 

Uxbridge die de gehele geallieerde cavalerie commandeerde had intussen ook door een kanonskogel een been verloren door één van de laatste Franse kanonskogels van die dag. Op dat moment vocht de 1^e Lichte Cavalerie Brigade van De Ghigny samen met de Britse lichte cavalerie brigades van Vandeleur en Vivian op de oostvleugel van het slagveld nog volop tegen de Franse infanterie en lichte cavalerie die de versterkte posities bij Papelotte en La Haye Sainte al hadden veroverd en dreigden door de verdediging te breken. Maar ook die Franse aanval mislukte uiteindelijk en de Franse eenheden trokken zich in wanorde terug. Niet lang daarna zette Vivian met zijn cavaleriebrigade de achtervolging in op de vluchtende Fransen. Maar zelfs bij deze achtervolging slaagden de Britten er niet in de discipline te handhaven en waren al ter hoogte van de boerderij ‘La Belle Alliance’ dusdanig verspreid dat ze de achtervolging moesten staken. Ook deze keer brachten de Nederlandse cavaleristen van Trip en De Ghigny uitkomst die, tezamen met de Brunswijkse huzaren en de restanten van de Britse zware cavalerie, de achtervolging  georganiseerd voortzette tot aan het dorp Genappe. Ook de 2e Lichte Brigade onder leiding van de luitenant-kolonel Boreel nam aan deze actie deel. Onder de uitroep van de luitenant-kolonel Boreel “voorwaarts mijne brave Huzaren”, volgde het regiment RH6 de Britse dragonders van generaal Vandeleur op de westelijk flank tegen de nog steeds weerstand biedende Franse infanterie. Zij zetten deze achtervolging voort tot aan het dorp Rossomme circa 38 kilometer zuid van het slagveld, waar de (vanuit het oosten gearriveerde) Pruisen het overnamen. Lkol Boreel: 

“Verenigd zijnde met gezegde Engelsche brigade lichte dragonders (Vandeleur) hebben wij dadelijk gezamentlijk tweemaal op de Fransche Guardes gechargeerd, totdat de laatste charge ons door het bestendig retireeren van den vijand eindelijk zoo verre gebacht heeft, dat wij geheel van de Hollandsche armée waren afgezonderd, hetgeen ik de commandant der Engelsche brigade observeerde, welke mij raadde weder naar de armée terug te keeren, hetgeen ik opvolgde, totdat ik door de Heer van Heid de order ontving om mij onder de order van generaal Trip te stellen en de avonds van den 19^e naar Bois-Seigneur-Isac marcheerde, alwaar ik de Nederlandse cavalerie vereenigd vond onder de orders van gezegden generaal.” 

Generaal Trip zag inderdaad RH6 bij zich arriveren nadat hij eerder mijn twee andere brigades de Engelsen was gevolgd naar Genappe: 

“Den 19^e met het aanbreken van den dag de Engelsche Kavalerie zich op Nivelles dirigerende, is dit mouvement door mij gevolgd; en aldaar vernemende dat de Nederlandsche armée zig in de plaine bij Bois-Seigneur-Isac vereenigde, heb ik mij met de beide brigades naar dat punt begeven alwaar de regimenten husssaren no.6 en ligte dragonders no.5, de brigade van de gesneuvelden generaal-majoor Van Merlen uitmakende, mij hebben gerejoigneerd en zij onder mijn orders zijn gesteld.”

Het slagveld lag bezaaid met doden, gewonden, paarden, kanonnen en uitrusting. De hulpeloze op grond liggende gewonde opperwachtmeester Heuvingh van RD4 schreef: 

“Overal waar ik keek, om me heen en zo ver mijn ogen konden kijken, zag ik lichamen en ik hoorde niets anders dan kanongebulder en het vreselijke kreunen van de gewonden die dicht bij me lagen. Naast me lag een paard, die aan de uitrusting te zien, van de Engelse cavalerie. Het arme dier probeerde al hinnikend op te staan, maar stortte weer, waarschijnlijk vanwege een schotwond in één van zijn benen. Ik was in groot gevaar, want elke keer als het dier probeerde op te staan, was ik bang dat hij in zijn val op me zou vallen en me verpletteren met al zijn gewicht. Dit gevaar duurde een tijd totdat het dier, dat vermoedelijk ook door een kogel in het lichaam was verwond, zich uitstrekte en stief.” 

Uiteindelijk kun je niet zeggen dat er één oorzaak is aan te wijzen waardoor  de slag bij Waterloo eindigde in een geallieerde overwinning. Vele factoren van invloed speelden een rol. Wel kun je zeggen dat Wellington de slag zou hebben verloren als de Pruisen niet te hulp waren gekomen. Dat de Pruisen te hulp kwamen en juist de wijze waarop, te weten een aanval op de Franse oostelijke flank, is van doorslaggevende betekenis geweest. De Nederlandse bijdrage gedurende de gehele slag maakte ook het verschil. Op cruciale momenten waren slechts zij het die op de bres stonden. Toen de gehele zware Britse cavalerie was uitgeschakeld was het de Nederlandse zware cavalerie die, toen het erop aankwam, tegen het einde van de slag chargeerden op de Franse cavalerie. Deze charge werd ondersteund door de beide lichte brigades, waaronder het Regiment Huzaren No.6. Dit regiment heeft zich gedurende de gehele slag op meer dan verdienstelijke wijze onderscheiden en heeft  zelfs niet geaarzeld om de zware vijandelijke cavalerie aan te vallen toen hen dat werd opgedragen. Maar de eer komt niet alleen toe aan de Nederlandse cavalerie maar evenzeer aan de Nederlandse infanterie en artillerie. Door de moed, volharding, trouw, inzet en opofferingsgezindheid van éénieder en het eigen initiatief van de Nederlandse eenheden hebben zij in belangrijke mate bijgedragen aan de overwinning. 

Met name het eigen initiatief van De lichte cavalerie, waaronder, 6e Regiment Huzaren, onderscheidde zich bij de desastreus verlopen charge van de Britse zware cavalerie, door eigen initiatief en zelfstandig handelen. Datzelfde gold voor de luitenant-generaal Chassé die met zijn infanteriedivisie op eigen initiatief naar het centrum was gemarcheerd. Hij gaf ook tijdig bevel aan de artilleriebatterij van kapitein Krahmer in stelling te komen tegen de Franse garde. En hij was het ook die zijn infanteriedivisie op een cruciaal moment opdroeg de Franse garde aan te vallen. Lof voor de soldaten, huzaren en artilleristen in alle rangen en standen.  Aan het einde van de dag telde de trotse Nederlandse cavaleriedivisie 203 gesneuvelden, 631 gewonden en 456 vermisten. 40% van de sterkte waarmee ze de dag begon. Een aanzienlijk percentage. Zeker als je het vergelijkt met de Nederlandse infanterie die die dag 22% aan gesneuvelden, gewonden en vermisten te betreuren had. Het 6 Regiment Huzaren had 12 doden, 70 gewonden, 132 vermisten en 302 dode en gewonde paarden te betreuren.

In totaal namen zo’n 188.600  militairen deel aan de slag bij Waterloo. Hiervan sneuvelden er 10.813 en raakten er 35.295 gewond en bedroeg het aantal vermisten 11.714. Dit komt neer op 30% gevechtsverliezen.  Aan alle gevechten van Ligny, Quatre Bras, Wavre en Waterloo namen in totaal circa 300.000 militairen deel en hierbij telden de gevechtsverliezen 89.000 man waaronder 23.700 gesneuvelden en 65.300 gewonden. Luitenant Gerlacus Buma schrijft aan zijn ouders: 

“Ik schrijf U in groote haast om U te melden dat ik er goed ben afgekomen, wat mij aangaat, maar mijn zwart paard is onder mij doodgeschoten. Wij hebben veel verloren, onder ander de ritmeester Wijnbergen en Van Heide en de luitenant Verhellouw en 7 officieren geblesseerd. Ik weet nog niet hoe ik deze zal verzenden. Kees Breda is dood, hij heeft een lanssteek in de buik gekregen. Adieu waarde ouders, lebe woll, ik zal zoodra ik kan schrijven en geloof mij te zijn Uw gehoorzame zoon.”

De slag was weliswaar gewonnen, maar de oorlog was nog niet afgelopen. De terugtrekkende Franse moesten worden achtervolgd. De vermoeide Engelsen en Fransen lieten dit over het algemeen aanvankelijk over aan de (frissere) Pruisen. Generaal Trip: 

“Tegen middernacht arriveerde ik met de divisie op ongeveer drie kwartier rijden van Genappe. Ik kom de mars niet goed meer voortzetten vanwege de vermoeidheid van de mannen en paarden. Ik was tevreden met een bivak voor die nacht op dit plek.” De Nederlandse en Belgische cavalerie verbleef die nacht dan ook in de bossen van Callois. Dragonder J.G. Fundter van RD4: “Gedurende deze dag had het regiment op en neer gemarcheerd en in vier verschillende posities gestaan. Terwijl de kanonskogels om en in de rijen sloegen, bleven we in onze positie staan. ’s Morgen bukten de mannen nog voor de kogels en werden bleek maar bleven staan. Later gebeurde dat niet meer en raakte men eraan gewend. Zelfs de verwonding van kolonel Renno, die het regiment zo kundig had geleid, kon de mannen niet schokkeren.. Slechts één persoon deserteerde. Dit was de officier gezondheid, Werner, die een regimentspaard hiertoe meenam. De verliezen van die dag waren groot en veel mannen dankten hun redding aan de overjassen die ze over hun schouders hadden gegooid.” 

Als deel van de Nederlandse bijdrage daarin werd het RH6  ingezet bij de verdere veldtocht op Frankrijk. Dat waren barre tijden. De logistiek was niet goed geregeld en de bewoners van het Franse platteland toonden zich zeer vijandig. Bovendien was dat platteland al leeg geroofd door de terugtrekkende Franse troepen. De Nederlandse Cavalerie Divisie was intussen opgeheven. De regimenten waren in twee afzonderlijke brigade geformeerd die elk bij een geallieerde Corps werden gehecht. RH6 hoorde, samen met de drie regimenten carabiniers tot het 1^e Corps. RH6 passeerde op 21 juni de Franse grens en nam ondermeer deel aan de belegering van Péronne op 26 juni. Op 30 juni trok RH6 over de rivier de Oise. Via Senlis en Le Bourget bereikte RH6 Aubervilliers ten oosten van Parijs. Vaak was er onvoldoende te eten voor de dieren en de huzaren. Sommige infanteristen vielen dood neer van de honger. Luitenant Warin van RC3: 

“Ik heb nog geen gelegenheid gehad om de ingesloten brieven te sturen. Alles is verward en de legerpost is nog niet opnieuw ingesteld. Alle huizen langs de hoofdweg zijn verlaten. Je kunt niets vinden. Ons leger heeft het zwaar. De Engelsen hebben met hun hoeveelheid geld, alle paarden opgekocht om het voedsel op te voeren. De soldaat krijgt het dubbele rantsoen dan wij inclusief dubbel salaris. De discipline kan daar gemakkelijk gehandhaafd worden. In onze leger lukt dat ook wel, maar de soldaten zijn uitgeput door gebrek aan voedsel en vermoeidheid. Hij heeft geen toestemming om voedsel van de boeren af te pakken en dit bevel wordt door de Engelsen strak gehandhaafd. De Belgen doen het overigens desondanks toch en ook de Pruisen en de Brunswijkers. Die nemen alles mee. Ik heb het leger verlaten bij Chateau Cambresis. Ze dachten daar de vijand te treffen, maar tot nu toe konden we het Franse leger niet vinden….het is zeker dat een groot deel van het leger Napoleon verlaten heeft en nu rond zwerft op het platteland en de bevolking plundert. Ik zal met een detachement vrachtkarren (caissons) naar mijn regiment terugkeren. Adieu. De Franse koning keerde gisteren terug naar Frankrijk met ongeveer 3500 man. Ze zijn nog ijdeler en arroganter dan vroeger en hebben een dusdanige houding dat ze denken dat iedereen voor ze buigt…” 

Luitenant Gerlacus Buma van RH6, die ondermeer een bezoek bracht aan Parijs schrijft: 

“Sinds 13 juni van de laatste maan, hebben we geen onderdak meer gehad en elke dag acht tot tien uur te paard verplaatst. Ons regiment heeft vele mannen verloren.” 

De luitenant die altijd om geld verlegen zat (hij schreef regelmatig brieven aan zijn ouders met verzoek om het sturen van geld) was het niet eens met het Engelse verbod op plunderen: 

“Alle plunderen en afeischen wordt streng gekeerd, dat men niet verwagt had, wij moeten alles betaalen, net als in garnizoen en dat valt tegen.” 

Op 7 juli werd het 1^e Corps, met hierin RH6, verplaatst naar het Bois de Boulogne. Op 9 juli schrijft luitenant Gerlacus Buma weer aan zijn ouders: 

“ons regiment heeft zeer veel verloren, van de 692 man daar wij in het veld gegaan zijn, hebben wij nog 419 over, 4 officieren dood, de ritmeester Wijnbergen en van der Heide, ende lieutt Verhellouw en Wolf, buiten dat nog 7 officieren hors de combat waaronder de majoor de Jacobij en de lieutt Pauw zeer zwaar geblesseerd. Kees Breda heeft in eene charge op de lanciers een lanssteek in de buik gekregen. De arme jongen heeft nog 24 uur op het slagveld blijven kermen, en toen de docters hem zouden verbinden was reed het koude vuur in de ingewanden, waaraan hij is gestorven. Daije en de zoon van de ritmeester Jongquiére zijn die dag ook gebleven, het ging er warm aan toe, Hijlckema is ook geblesseerd, en de Generaal van Merle die onze brigade commandeerde is ook door een kanonskogel gebleven..” 

Na 17 juli werden de Nederlands-Belgische troepen in de omgeving van Montmorency gelegerd. Het bevoorradingssysteem kwam weer op gang waardoor de plunderingen stopten. Vanuit Nederland kwamen wel aanvullingen en RH6 kreeg vanuit het depot in Leiden 6 officieren en 102 manschappen. Ook de uitrusting werd vervangen en aangevuld.

24 juli werd in Parijs nog een grote parade voor de tsaar van Rusland gehouden, waaraan RH6 deelnam. Op 30 juli had voor het front van het aangetreden Nederlandse leger, in tegenwoordigheid van de herstelde Prins van Oranje, de uitreiking van de onderscheidingen plaats. In de verdere loop van de zomer werd RH6 gekantonneerd in St. Ouen. Op 1 december begon de terugmars naar Nederland waar men op 27 december triomfantelijk in Haarlem werd ingehaald.  

Het was een bittere pil voor de troepen en ondercommandanten dat Wellington die ondercommandanten die het verschil maakten tijdens de slag niet op waarde wilde schatten. Hij bekritiseerde ze zelfs wanneer hij maar kon, ter meerdere eer en glorie van zichzelf. Bijna eenieder die een cruciale rol speelde in de slag kreeg van hem een trap na in zijn officiële verslag. De doorslaggevende bijdrage van de Pruisen noemt hij niet in zijn verslag, Maarschalk Blücher schildert hij af als een simpele, ongeletterde ziel. Lord Hill, een Britse legerkorpscommandant, zou niet in staat zijn een onafhankelijk commando te voeren. Niet Lord Uxbridge maar Wellington zelf gaf opdracht voor de doorslaggevende charge van de Britse zware cavalerie . Met name generaal Chassé stoorde zich in hoge mate aan het niet noemen van de 3^eNederlandse infanteriedivisie. Zijn bezwaar vond gehoor bij zijn directe commandant, Lord Hill, maar ook die kreeg het niet voor elkaar dat Wellington deze bewuste verdraaiing van de feiten herstelde. Wellington durft zelfs op enig moment te stellen: 

“By God it wouldn’t have done without me” 

en zijn troepen noemde hij denigrerend 

“an infamous army”.

In eigen land was er wel waardering voor het optreden van de Nederlandse troepen. Naar aanleiding van de veldtocht van 1815 werd bij het Koninklijk Besluit 8 juli 1815 door de koning een groot aantal dapperheidsonderscheidingen, de militaire Willemsorde, toegekend, te weten 6 ridders grootkruis, 6 commandeurs, 27 ridders 3^e klasse en 107 ridders 4^eklasse, 146 in totaal. 

Bij RH6 werden 21 Willemsordes  uitgereikt. Luitenant-kolonel Willem François Boreel werd zelfs benoemd tot ridder in de Militaire Willemsorde 3^e klasse. Daarnaast ontvingen 10 officieren, 4 opperwachtmeesters, 2 foeriers, 3 korporaals en 1 trompetter een MWO 4^e klasse. Dit waren maj (intussen tot lkol bevorderd) De Jacoby, maj van de Poll, maj van Balveren, ritm van Reede van Oudshoorn, ritm Baron van Tuyl van Serooskerken, lnt Rentrop, lnt Bronkhorst, lnt Deebets, lnt Chevalier, owi Zeegers, owi Halfsmidt, owi van Merrebach, owi Heijnen, wmr Mensink, wmr Tournie, huz/korp Bos, huz/korp van den Veen, huz/korp Hollekamp en trompetter Pitz. Later werd nog een groot aantal onderscheidingen toegekend. Het totaal kwam daarmee op 1004 grootkruizen, waarvan meer dan de helft werd toegekend aan onderofficieren en manschappen. De vorst onderstreepte daarmee dat dapperheid niet is gebonden aan rang of stand.

1. Een oude onderofficier van RH6, wachtmeester Lebbeling, at sindsdien elk jaar op 18 juni uitsluitend rauw vlees en beschuit, wat dat was het enige wat hij die bewust dag had gehad. ↩︎
2. Baron van Tuijll-van Serooskerken, De lichtblaauwe Hussaren van Boreel, 1868 ↩︎